Mnr. die Voorsitter, ek vra die vergunning van die halfuur.

Ek wil graag die agb. Minister verwelkom by hierdie geleentheid, die eerste geleentheid waar hy die Pos—om dit so te stel— verdedig. Hy word nogal deur twee Adjunkte bygestaan terwyl vorige agb. Ministers dit reggekry het om met net een Adjunk klaar te kom. As ek die drie van hulle so bekyk, ’n Transvaler, ’n Nataller en die agb. Minister—self ’n Kaaplander—lyk hulle vir my soos ’n junior Springbok-voorry. Nogtans meen ek dat ons, ten spyte van hulle grootte, met hulle sal kan afreken en ook met die res van die span wat daar oorkant sit.

Ek wil die agb. Minister en sy departement ook bedank vir die stukke wat aan ons gestuur is want dit was vir ons van hulp met die ontleding van die werksaamhede van die departement. Ek verwys na die verslag van die departement vir die jaar geëindig 30 September 1980, die memorandum wat versprei is saam met die begroting op die dag toe die agb. Minister van Finansies aan ons gesê het hoe min geld vir behuising beskikbaar was en ook die brosjure wat ’n opsomming bevat van die werksaamhede van die departement. Ek wil graag die agb. Minister vir daardie drie stukke bedank.

I would also like to pay a tribute to the staff of the department. It is now a department which has extended considerably. I and my colleagues have found that the members of the staff were most helpful when we had to approach them. We do not worry them too much at national level—that is still to come—but at regional level we have found them very helpful indeed especially in approaching them on matters regarding rent control. As far as the hon. the Minister is concerned, we will deal with him in more detail. However, I want to say that he shows a slightly greater measure of realism and sensitivity than his predecessor. I am just hoping that he is not going to be sent off to Court of St. James too soon because while Mr. Marais Steyn can get by with his Transvaal accent I do not know whether the hon. the Minister’s “Malmesbury-bry” is going to fare quite as well in London.

So much for the pleasantries and the bouquets. Between myself and the Opposition team we will deal with as many of the facets of this department as we can. I want to start off by concentrating on the first priority of this department namely the housing situation. It would not be correct to say that we have a housing probleem in South Africa, but rather a housing crisis. This crisis is going to get worse and worse unless the Government changes what I believe is a totally inadequate approach to the provision of housing in this country. I say this without detracting in any way whatsoever from the work of the officials who have been trying to do their best with the very inadequate funds which have been provided for housing by the Treasury. Nor do I want to ignore the considerable progress that have been made in certain areas and in particular the provision of Coloured housing in the Cape Peninsula. My criticism therefore takes these plus factors into account as well.

Whites of the middle and lower income groups, especially older people and young couples starting their families, face serious problems and uncertainties in connection with their housing. That is the one area. The second one is that the townships in general, but especially the Black townships around our cities, have become tinder-box areas as a result of overcrowding and the failure of the Government to ensure that there is adequate housing at prices that the people can afford. We can see these as becoming flash-points of confrontation and violence unless the Government does something about it. The task of providing housing for our expanding population which is undergoing a process of urbanization, would be difficult in any case. I contend that it has become more difficult because of the blinker approach which this Government—and especially this department—has towards the provision of housing.

I want to look at the shortcomings of Government policy and performance in the field of housing. There are seven of them and perhaps I will not have the time to elaborate on them to the extent that I would like to. The first one is the simple failure of the Government to come to terms with the scope and size of this probleem and the implications of the process of urbanization that is taking place in South Africa. There are a number of examples of the Government’s inability to grasp the scale of the probleem and the implications of urbanization. The hon. the Deputy Minister went to Port Elizabeth the other day and made a speech in which he stated that they have built 611 000 houses over the past 20 years. That is laudable but he then goes on to say that if one ignores the national States the population of South Africa is 17 million. This means that in one generation the State has provided housing for 18,9% of the population. I want to suggest to the hon. the Deputy Minister that he should extend the boundaries of the national States and that will be a way to solve our housing probleem. One cannot just ignore all the national States because they are part of the total probleem of South Africa.

But houses have been built there.

Mr. Chairman, if the hon. the Minister ignores the national States and then, having so much fewer people in the rest of South Africa, says that we have solved our housing probleem to a great extent, it is absolute nonsense. The hon. Deputy Minister has said that 611 000 houses have been built. However, the memorandum submitted by the department states that we will have to build 520 000 houses over the next 10 years just for Blacks. Adv. Mills of the Department of Cooperation and Development states that there is a shortfall of 420 000 houses for Blacks.

That includes the national States.

We cannot exclude the national States from our overall housing projections. Mr. Knoetze of RAB states that we must have 4 million houses for Blacks in the next 20 years. The UCT Urban Problems Research Unit also states that we need 5 million low income group houses within the next 20 years. Andre Spièr of Syncom says that we need 6 150 000 houses for the lower income group in the next 20 years. However inaccurate these statements may be, the fact remains that we have built 611 000 houses over the last 20 years, through funds provided by the State but we will have to do seven to ten times better in the next 20 years. When I say that, I think we will realize the scope of the probleem which lies before us. Obviously totally inadequate sums of money are being made available for housing by the central Government. One does not want to elaborate on this too much but one should read the report of the hon. the Minister’s department for last year because they mention the inadequacy of the money provided five or six times. They foresee serious implications because of the lack of funds made available to this department. The department’s report states that they will be needing R882 million per annum for the next 10 years. However, only approximately R256 million is placed on the estimates for this purpose. As far as Black housing is concerned, the proportion is still less. However, it is quite clear that the money that is being made available by the Treasury, is a miserable amount when the scope and the scale of the probleem ahead of us is taken into account. The Treasury is only providing money for approximately 20% of the Government’s own estimates of what is required. I think the hon. the Minister should go back to the hon. the Minister of Finance and the Treasury. The one thing that cannot be allowed to happen is for the Treasury to look upon this department as a Cinderella department and not provide more funds. Building costs have risen by about 30% in the last year and this means that if one looks at the estimates of what has been provided for us, the amount of money provided in real terms for housing this year is actually less than what was provided for housing last year. We on this side of the House believe that this is a disgrace.

The third defect in Government policy is the domination of racial dogma over common sense when it comes to Government policies. One only has to look at the impact of the Group Areas Act and all the positive arguments that that side of the House will advance. The fact is, however, that tens of thousands of houses have been demolished unnecessarily. Many community services, schools and other amenities have been demolished unnecessarily just for the sake of the Group Areas Act. Hon. members describe this as slum clearance but in many instances the houses in District 6 and elsewhere as well as the schools were demolished in the interests of a racial dogma and not in the interests of slum clearance. They know that many of those houses could have been upgraded and improved. However, instead of that the bulldozers have gone in and houses have been demolished at a time when there is a severe shortage of housing in South Africa. The shortage of Black housing in the Western Cape was aggravated by a decision taken some seven or eight years ago that there should be no housing for Blacks in the Western Cape on a family basis. It has been changed now but nevertheless for six years no new housing was built in the Western Cape. In the rest of the country it was also assumed that if one only builds single quarters the flow of Blacks will go back to the rural areas. This has not worked and the result of these ideological obsessions is that the housing situation has become worse.

The next defect is the Government’s stubborn adherence to orthodox building methods and standards. We can elaborate on that still further but I do not know whether I will have the time to do so. If one looks at the report of the department last year and speeches of senior officials such as the Director-General of this department and his assistants, they say time and time again that they will not lower housing standards in order to meet the housing crisis in South Africa. We believe that the circumstances which exist in South Africa will of necessity mean that to initiate people in the housing field one is going to have to adopt techniques where standards will initially be lower but where the opportunity will be given to the people themselves to start upgrading their houses. To say that people cannot enter into the housing market until they have the high standards preciously set by the National Housing Commission, just means that our housing situation is going to get worse and worse.

The fifth defect is the obstacles which are constantly placed in the way of homeownership. In this instance the Blacks, but also the total impact of the Group Areas Act and other things, have mitigated against a shift of emphasis from a tenant situation to a home-ownership situation in South Africa.

The sixth defect is the Government’s failure so far is to devise a system which will make it possible for the private sector to play a meaningful role in the provision of low cost housing. It is quite clear that there is no way in which the State is going to be able to provide all the capital which is going to be essential for housing and even low cost housing for the next 20 years. Yet, somehow or another, in spite of the express desire of the building societies and the big institutions to become involved in house building for the lower income groups, this Government has not yet found a method whereby these people are going to be involved in an active and participatory way in the provision of housing in South Africa. There is still far too much red tape. There is once again the probleem of the Group Areas Act and the transfer of money and the securing of mortgage bonds. There is the general probleem that capital in the main is controlled by institutions which are labelled White and yet the people who require the houses are generally people who are Black, Coloured or Indian. The Government has not yet found a solution to that probleem.

Finally, there is the constant feuding and disagreement that is obvious between the Department of Community Development on the one hand and the Department of Cooperation and Development on the other in respect of an overall housing policy for South Africa. Time and time again one finds statements by Mr. Mills, the Director-General of the Department of Co-operation and Development, who states that we must shift on a massive basis to self-help housing, core housing and controlled squatting. Mr. Timo Bezuidenhout, Chief Commissioner for the Western Cape, has expressed the same sentiments. The hon. the Minister of Co-operation and Development has announced a new housing strategy in Parliament which include controlled squatting and a site-and-service scheme. Yet, in spite of that the hon. the Deputy Minister stood up in the House a few days later and said that no expert could indicate any advantages of this approach. At a conference held in Port Elizabeth the other day, the Director-General of this department once again opposed the introduction of new methods and any lowering of standards. There is a conflict and I believe that this conflict should be resolved because we cannot have two important departments each concerned with housing where one is arguing in one direction and the other is stubbornly clinging to the old-fashioned approach towards housing in South Africa. We accordingly believe that there must be some sorting out of differences, policy and performance by these two departments.

From that I want to switch to the question of low cost housing. As the hon. the Minister is aware I made a statement on this in the course of the budget debate and it is not my intention to cover all the ground as hon. members on this side of the House will also touch on this matter. As far as low cost housing is concerned there were four essential features which had to be tackled by the Government. First of all the State had to provide more money. It had to provide money which shows some relation to the size and the scale of the probleem. Secondly, the Government has to be prepared to make extensive use of controlled site-and-service schemes, core housing and self-build schemes to supplement the orthodox building methods which we have adopted in the past. Thirdly the Government must swing the accent of policy away from tenant letting schemes towards individual home-ownership schemes at all levels within the population. Finally, the Government must remove the restrictions making it impossible for the private sector from playing its full role in the financing of low cost housing. Those were the four essential elements which we found. They were defects which we argued should be changed as far as the Government’s approach to low cost housing is concerned.

I want to direct the hon. the Minister’s attention more particularly on this occasion to the probleem of the White middle and lower income groups in the cities. Many retired people, pensioners, widows and widowers live on relatively fixed incomes such as pensions, annuities and interest on savings. These people are finding themselves in a desperate financial situation. They live in fear of another increase in rental which they know they will not be able to afford. They see their living standards dropping and they see no alternative accommodation available for them. The reasons for this—as the hon. the Minister may know—are the reduction in the number of letting-units available as a result of the lifting of rent control and the sectional titles scheme. It is also due to a rise in the building costs of more than 30% in the past year. It is also due to an increase in the interests rate on mortgage bonds which on 1 October this year will have risen by 33⅓% in one year. If one adds to that the increase in the building costs, it means that if one buys a house now the interest charges will be 80% more than they were at the end of September last year. Furthermore the capital structure of property in the flatland areas has changed as a result of it now being based, not on the ownership of multi-unit seller schemes but on the basis of single-unit schemes. Therefore a block of flats which was capitalized at R1 million before is not capitalized at a figure of R2 million of R2,5 million. The impact of that is that the whole capital structure changes and that the rental structure changes as well. Finally, no new flats are being built by the private sector for letting purposes in South Africa. That is the situation and it is going to become serious unless the Government does something about it.

Who are the two groups of people affected by this? First of all there are the people who qualify for assistance under the Housing Act, in other words, single people with an income of less than R360 and if they are married, less than R650. Some of these people, in practice, are assisted and some are protected. Some of them have accommodation in homes for the aged. However, the hon. the Minister knows that there is a serious shortage for accommodation of White aged people in the low income group. Secondly, some of these people are assisted through the National Housing Commission. Once again the hon. the Minister knows that there is not enough accommodation on that basis. He knows that in the Cape, for instance, his department had to contact the Cape Town city council. The following headline appeared in Die Burger: “Groot Woningnood in Kaapse Wit Buurte”. The department approached the city council and asked them whether they will build more houses for people in this income group. The city council has said they are not going to build it but still the Government has changed the rental formula because on the basis of the present rental formula one cannot build a house by public tender and still let it to people who have incomes of less than R650 per month. That is the reality. Some other people are accommodated in pre-October 1949 rent controlled properties but the hon. the Minister knows that this is a reducing number. The number of those units is reducing as they are upgraded and they become available to wealthier people rather than poorer people. Some of these people are protected because they did occupy rent controlled premises which have been deproclaimed and in respect of which rent control has now been removed. The hon. the Minister knows, however, that even that small and dwindling number of people are subject to severe pressures and forms of harassment as people try to get them out. He knows that in spite of the protection, the rentals are rising as even under rent control allowances must be made for free market enterprise rentals that are shooting up among them. Many people accordingly cannot find any accommodation in homes for the aged. Many people have no assistance in practice from national housing schemes. Many people in this category do not live in rent controlled blocks and many people do not have the protection of rent control because they were not lucky enough to live in one of these blocks at the time that rent control was lifted. Unless the Government can provide accommodation for these people, they have no option but to pay direct rental subsidies to these people so that they can live in accommodation provided for them by the private sector.

I want to deal with the next category of people and that is the category with incomes above R650 per month and below R1 000, in other words, people who do not qualify for assistance but nevertheless have grave difficulty in withstanding the economic pressures of inflation exist in the property field today. There is nobody at the moment to look after them. These are primarily elderly people who have retired on pensions, annuities or savings. On the other hand there may be young people wanting to start a family. They are being priced out of the housing market. Young people simply cannot afford to buy or build a house taking building costs and interest rates into account. They are, therefore, being priced right out of the housing market. They are being squeezed out of flats because rentals have increased sharply or the flats are being sold under the Sectional Titles Act. This, therefore, is the category of people, people who are not poor but just the ordinary average middle class person, old or young, who is finding themselves in a “knyptangbeweging” because of the lack of buying power of money and of increased rentals. The hon. the Minister has warned against exploitation and I think it is correct that he should do so. His department has on occasions called landlords in, sometimes because the hon. the Minister said they should and other times from pressure of members of the Opposition who said it was about time that something should be done. In many of these instances there was a voluntary reduction of rentals although, naturally, that voluntary reduction was done in the knowledge that rent control could be reimposed if it had not taken place. That is not good enough.

I want to suggest three areas in which the Minister should act in respect of this group of people whose income vary from R650 to R1 000 per month. Firstly the hon. the Minister must act to relieve the burden of the interest rates on mortgage bonds. There are five ways in which he can do it. He can raise the income and property value of the National Housing Scheme and, likewise, the levels mentioned in the Housing Act so that more people can qualify for assisted housing in South Africa. He must raise it above the level of R650 per month so that more people can qualify. He can pay allowances to reduce the level interest paid on mortgage bonds. There was a time two or three years ago when anybody with a mortgage bond on a house up to R18 000 were subsidized to the extent of 2%. That kind of provision must be reintroduced. Thirdly he must provide income tax deductions in respect of interest payments on mortgage bonds up to a certain income or capital level. Fourthly, the hon. the Minister and the leaders of the building society movement must put their heads together and consider two new schemes namely the introduction of graded or deferred repayments of loans and the interest thereon so that repayments could increase as the mortgagee’s income rises and his family commitments reduce. It should accordingly be graded so it can be done in a more realistic way in relation to income. Secondly, he should consider the introduction of equity sharing schemes where building societies take up part of the initial building cost and they will then get an equivalent part of the capital appreciation when that is realized. These are the practical things that should be done to ease the burden of the high interest rates.

He must also take positive steps to encourage the private sector to build flats for letting. We can all make money from selling sectional title units but we are talking of letting to people falling within the R650 to R1 000 per month group. What he has to do is to introduce the concept of depreciation allowances to make it economically possible to do this. I believe he will have to think in terms of incentives for companies that are prepared to build houses of flats for this middle income group in the cities either by way of tax incentives on annual income or by way of tax incentives in respect of any capital gains that might accrue when that property is sold. He should also think in terms of State-assisted low interest rate loans because this is going to be essential to make this a viable economic proposition. Finally, in view of the tense situation that exists among the entrepreneurs as far as rent control is concerned, I think there should be some guarantee to these new investors that rent control would not be applied to them in the future. I think it is an essential psychological barrier that should be breached and something that is especially necessary since the hon. the Minister breached the October 1966 date when he imposed rent control on properties which had never before been rent controlled.

A new look should also be taken at the development of the housing utility companies in the field of multi-unit housing in South Africa. I say this because there is provision in terms of the Companies Act of 1946 because section 21 provides for the registering of a company or an association “not for profit”. In other words, that company has to re-invest whatever profit it makes into the object of the company. I believe that there is tremendous scope in South Africa for action by such housing utility companies in the fields of middle and lower income group housing. When we look at the history in South Africa in contrast with Europe and elsewhere it scarcely exists. In the United Kingdom there are 3 000 housing associations, in the Netherlands there are 900 of these associations, yet in the Cape Peninsula we have only five which include the Ulluntu Housing Utility Company which was established by the Urban Foundation. Garden Cities is the prime example of what can be achieved by a housing utility company. This company starting with a capital of £10 000 and a tract of land in the Uitvlugt forest and has been able to build many houses and flats. It has been a pace-setter for housing in the Cape Peninsula. These companies are not part of bureaucracy, they have access to the money facilities of the private enterprise, they are exempt from income tax and have to plough back their profits into housing itself. The Government should take the initiative and take a bold step forward together with the building societies in South Africa to try to develop housing utility companies as one of the instruments with which to try to meet the problems of the middle income group who live in the cities of South Africa.

Mnr. die Voorsitter, voordat ek op die toespraak van die agb. lid vir Seepunt reageer, meen ek dat dit van belang is dat hierdie Komitee moet kennis neem van die gerasionaliseerde Departement van Gemeenskapsontwikkeling. Die rasionalisasieproses is bykans voltooi wat die departement betref en die departement is nou saamgestel uit vyf voormalige departemente t.w. die ou Departement van Gemeenskapsbou, die Departement van Openbare Werke, die Departement van Omgewingsbeplanning en Energie en die Departement van Landboukrediet en Grondbesit en Justisie is almal saamgevoeg in een oorkoepelende departement wat vanaf 1 Julie 1981 bekend staan as die Departement van Gemeenskapsontwikkeling. Die departement is verder onderverdeel in ses Direktorate wat elkeen verband hou met ’n diversiteit van funksies van die Departement van Gemeenskapsontwikkeling. Dié gerasionaliseerde departement soos dit nou saamgestel is, is, in alle beskeiden-heid, die beste instrument in die hand van die agb. Minister om die primêre funksie van die departement uit te voer t.w. die skepping van ’n geo-flsiese lewensruimte waarbinne gebalanseerde en volwaardige gemeen-skappe vir alle bevolkingsgroepe gestig kan word en kan ontwikkel.

Ek verkeer in ’n ietwat moeilike situasie waar ek moet reageer op die toespraak van die agb. lid vir Seepunt. Ek het probeer om notas en aantekeninge te maak vir die doeleindes van konstruktiewe debatvoering om op die agb. lid se toespraak te antwoord. Toe ek egter by die 17de punt kom, besef ek dat in die tydsbestek tot my beskikking ek hoegenaamd nie al die punte kan dek nie. Toe ek die punte so deurkyk is dit inderdaad so dat nie een van die sake waarna die agb. lid verwys het ons nie reeds van bewus is nie en is die agb. Minister of die departement besig om konstruktief daaraan aandag te skenk. Om hierdie punt te staaf, gaan ek net konsentreer op die kwessie van behuising en veral laekostebehuising. Ek wil graag die volgende prentjie vir die agb. lid vir Seepunt skilder. Die agb. Minister en die departement is daarvan bewus dat daar ’n agter-stand is sover dit laekostebehuising betref en dit is trouens in die orde van 250 000 een-hede. Ons aan hierdie kant van die Raad is ook daarvan bewus dat—gegrond op toekomstige projeksies—daar 2 800 miljoen een-hede gebou moet word teen ’n geraamde jaarlikse koste—wat deur ’n parlementêre bewilliging gedek moet word—van R508 miljoen. Ons is dus wel deeglik bewus van die akute posisie m.b.t. die tekort aan laekostebehuising. Nadat ek hierdie prentjie geskilder het, wil ek dit boekstaaf dat hierdie agb. Minister of die departement nog nooit afsydig gestaan het teenoor die behuisingsbe-hoeftes van alle bevolkingsgroepe in Suid-Afrika nie. Die departement se rekord bewys dit. Indien hierdie departement van genoeg fondse voorsien kan word, kan hy met sy gesonde behuisingsbeleid hierdie saak stelselmatig afwerk en ontwikkel. Vanaf 1970 tot vandag is daar teen ’n koste van R1 500 biljoen 218 000 eenhede gebou. Sedert die instelling van ’n finale sentrale kapitaalbron vir laekostebehuising is R2 800 miljoen bestee aan die voorsiening van bykans 800 000 eenhede. Dit is die rekord van die departement en dit onderstreep die feit dat wat laekostebehuising betref, die departement met sy gesonde behuisingsbeleid nie ’n tree sal terugstaan om in die akute behoefte te voorsien nie.

Ek wil vir die agb. lid sê dit is goed om te kritiseer, maar ons almal is bewus van die posisie. Ek neem hom sy benadering kwalik. Laat hom met ’n konstruktiewe bydrae kom om die posisie te verlig. [Tussenwerpsels.] Laat my net verder gaan. Die voorstelle wat die agb. lid vir Seepunt gedoen het, is aan ons goed bekend. Die huidige posisie is egter sodanig dat die Staat nie op sy eie in die huidige behuisingsbehoeftes kan voorsien nie en daar dus ’n gekonsentreerde totale behuisingstrategie ingestel moet word waarby die Staat, die private sektor en ook die individu wat behuis moet word, betrokke moet wees. Dit sal gedoen moet word as ons die behuisings probleem enigsins wil oplos.

Die agb. Minister het ernstig met hierdie kant van die Raad gepraat want hy is bewus van die behuisingstekort. Hy het vir ons gesê ons moet met konstruktiewe voorstelle met betrekking tot ’n totale behuisingstrategie na die debat kom. Kollegas van my wat aan die debat gaan deelneem, byvoorbeeld die agb. lede vir Vasco, Witbank en Algoa, sal almal kom met voorstelle om hierdie probleematiek te ondervang om die een belangrike rede dat, soos die agb. Minister vir ons gesê het, ongeag die konstitusionele of staatkundige bedelings wat in die newels van die toekoms versluier is, hierdie staatkundige modelie gebaseer moet wees op ’n geordende gemeenskapslewe, en in ’n geordende gemeenskapslewe is behuising die sentrale komponent. Dit is verder sodanig van belang dat, soos ek reeds in ’n vorige debat gesê het, die toekoms van Suid-Afrika onder meer in en rondom ons stede beslis sal word. Die kwaliteit van lewe is in hierdie verband van besondere belang en behuising is weer eens ’n sentrale komponent in hierdie hele opset.

Die agb. lid se hele toespraak was daarop gemik om die probleematiek in dié verband by hierdie kant van die Raad tuis te bring, maar ons is wel deeglik daarvan bewus.

En die voorstelle?

Ek kom by die voorstelle. Ek wil my nie op die terrein van die totale behuisingstrategie begewe nie, behalwe om te sê dat wat die inhoud van die totale behuisingstrategie ook al mag wees, dit nooit sal slaag indien die verstedelikings probleem nie gereguleer en gekortwiek word nie. Dit is tyd dat ons die verstedelikings probleem baie sterker oor-weeg want dit plaas ’n onbetaamlike las op die reeds bestaande infrastruktuur in die stedelike komplekse. Wat die behuisingstrategie ook al mag wees, sal dit nie slaag indien daar nie radikaal verskerpte instromingsbeheermaatreëls as sodanig ingestel word om die verstedelikingsproses te reguleer nie.

Vir watter groepe?

Ek stel dit net soos ek dit gestel het. [Tussenwerpsels.] Tweedens sal die behuisingstrategie net slaag solank daar ’n proses van desentra-lisasie plaasvind en werkgeleenthede in die tuislande geskep word.

Ek wil op die begroting as sodanig terugkom. Ek wil die begroting bespreek teen die agtergrond van ’n uitspraak van niemand anders nie as die agb. Eerste Minister self. By geleentheid van ’n intemasionale konferensie insake behuising in September 1979 in Kaapstad het hy die volgende gesê—

Hy het verder gegaan en gesê—

[Tyd verstreke.]

Mr. Chairman, I rise to give the hon. member the opportunity to complete his speech.

Ek dank die agb. Sweep. Ek gaan met die aanhaling voort—

As ons na die begroting as sodanig kyk, sien ons dat daar in die huidige boekjaar R256 miljoen vir besteding aan behuising voorsien word. Hierdie bedrag bestaan uit, eerstens, ’n parlementêre bewilliging van R98 miljoen en, tweedens, die terugkerende kapitaal na die Nasionale Behuisingsfonds van R80 miljoen en ’n rentevrystelling van R77 miljoen. Daarbenewens is daar as eerste las onder die Begrotingspos ’n bedrag van R165 miljoen, synde ’n lening wat die Tesourie aangegaan het om die ekonomie te stimuleer. In 1976-’77 is hierdie geld van ’n konsortium van banke geleen en aan die Departement van Gemeenskapsbou beskikbaar gestel om behuising te voorsien.

Dit was vir Swart behuising.

Dit was nie net vir Swart behuising nie. Ek het nagegaan wat die posisie tien jaar gelede was en gevind dat die parlementêre bewilliging vir behuising toe R71 miljoen beloop het. Ek het hierdie syfers toe aan ’n senior ekonoom van ’n groot nasionale maatskappy wat in die behuisingsituasie spesialiseer, voorgelê en hom gevra om asseblief vir my uit te werk hoeveel geld vandag beskikbaar gemaak sal moet word om dieselfde aantal huise te bou as wat in 1971 gebou is. Hy het gesê dat indien in die boekjaar 1981-’82 dieselfde aantal huise gebou moet word as wat daar in 1971-’72 met R71 miljoen gebou is, dit vandag R274 miljoen sal kos. Dit moet dan vergelyk word met die bedrag van R256 miljoen wat vanjaar beskikbaar gestel word. Dit kom dus voor asof die bewilliging en ander bedrae nouliks verband hou met …

Ons moet die bevolkingsaanwas oor die periode van tien jaar in aanmerking neem.

Dit is presies die punt wat ek wil maak. Wat die befondsing vir behuising in die begroting betref, is ons in werklikheid vandag niks beter daaraan toe as in 1971 nie. Dit is die punt wat ek wil maak. Ek wil dit aan die Komitee stel dat dit ’n onhoudbare posisie is. Dit moet in die kort termyn reggestel word en dit kan op verskeie wyses gedoen word. Eerstens moet die Nasionale Behuisingsfonds leningsmagte kry om op die kapitale mark fondse te bekom om die akute behuisingstoestand die hoof te kan bied. Die sentrale sekuriteitsoorweging van die individu is behuising, vervoer en kommunikasie. As die S.A. Spoorwee leningsmagte kan kry en as Evkom leningsmagte kan kry, kan ek nie sien hoekom die Nasionale Behuisingsfonds dit nie ook kan kry nie. Dan wat die bedrag van R165 miljoen as eerste las op die departement betref, moet dit afgeskryf word. Dit is nie die departement se verant-woordelikheid nie, maar dit is die verant-woordelikheid van die Tesourie. Derdens moet die rentesubsidie wat die Staat aan die Nasionale Behuisingsfonds gee, afgeskaf word. Wat parlementêre bewilliging betref, betaal geen departement rente op die geld wat die Staat vir hom beskikbaar maak nie. Ek wil die agb. Minister vra om dit in hier-die verband te oorweeg om vertoë tot die Tesourie te rig om hierdie rente te beskou as die Staat se bydrae om die probleematiek van laekostebehuising op te los.

Mr. Chairman, at the outset I should like to add my congratulations to those of the official Opposition for the good work that has been done by the Department of Community Development. I think that anybody who was to say that it has not made magnificent efforts over the last year or two would be quite unreasonable. However, in spite of these magnificent efforts, I think it is very necessary also to bear in mind the fact that we do have major problems and that there are areas in respect of which its efforts have perhaps not been as successful as they have been in other areas. I think it must be borne in mind that the Department of Community Development is, so far as the public is concerned, one of the more important departments. It is, as I see it, one of the three departments of key value to the general public. Obviously, the public require food, security and housing. On those three pillars a successful society will be based.

Unfortunately, the department is in my opinion up against a very, very tough probleem. Regrettably, from the outbreak of the war in 1939 until as late as 1960 there was not the attention given to the building of houses for all sections of the community that there might have been. Immediately after the cessation of hostilities there were a lot of returning ex-servicemen and, as a consequence, White housing was put in hand to some degree and a fair amount of leeway was made up in this direction, but so far as Indian, Coloured and Black housing is concerned, I think it can honestly be said that only very casual efforts were made until about 1960 in this field. There were efforts made in various degrees, but nothing comparable to the efforts that have been made since 1960. As a consequence, the department then had to make up what virtually amounted to a 20-year backlog. It has now had 20 years in which to make it up, but of course it has not been able even to touch the probleem because of the ever growing birthrate which in fact exceeds the rate at which houses can be built. So the department does have a probleem. I think all the members in the House do sincerely want to resolve these problems. I do not think that the hon. the Minister and his department are callous of the welfare of the various communities as regards homes. Of course they are not. I believe that the hon. members on this side of the House are not merely criticizing for the sake of criticizing. I believe that we all have the same objective in view, viz. the provision of houses. It is merely a question of whether one side or the other has the right ideas or whether in fact between us we can think up ideas to help one another—obviously the Government will ultimately have to put them into effect.

The hon. member who spoke just before me said it was all very well criticizing, but what about constructive ideas. Although the hon. member for Sea Point and I do not necessarily agree on many things, he did put forward quite a number of what I would also consider to be very constructive ideas in respect of housing. The question of, for example, core units is one which I know the department has considered in the past. In another capacity I have sat in on meetings with the Director-General of this department and we have discussed quite a number of possibilities, but unfortunately it seems that the department, in the past at any rate, has been somewhat opposed to this concept. Similarly, the concept of site-and-service schemes has been strenuously opposed over a very long period. Whether one likes it or not, I am sorry to say that, whether one has idealistic tendencies or not, idealism is not going to provide houses in the quantities we want. That is the crux of the matter. It cannot be done in that way. I would like to suggest, as a plain and simple constructive idea, that one should go on with various types of schemes—site-and-service schemes, core housing, plus all the others that have been suggested—and leave the existing squatter camps where they are until such time as one has built new places into which to move those people. One should allow those squatter camps as transit camps if necessary. The reason why I say this is that if one studies the figures provided in the various documents presented to hon. members, one finds that a very, very large percentage of the houses that have been built are merely to accommodate people being moved from one area to another. Although the department has done a magnificent job—that is something I freely admit—in providing huge numbers of houses, particularly over the last few years, it has not been effective in that so much of that housing has been taken up by people being moved from one area to another, from squatter camps to other places, and so forth. These are, I think, some of the ideas that must be borne in mind with the future provision of housing.

Again, I think it must be borne in mind that many of these people who live in informal housing—squatter camps or call them what you will—-cannot in fact afford to live in ordinary accommodation. In provincial government—I am sorry to bring up again where I was previously—we had a body called the Development and Services Board which was under my control and in the area concerned we had a great number of these squatter camps. Although we did not like them, the Development and Services Board accepted the fact that it was unrealistic to throw everyone out. We merely provided water, saw to it that reasonable sewerage services were available and had health inspectors go around there from time to time to see that basic health conditions were not totally intolerable. We knew that those squatter camps were not desirable, but there was no acceptable alternative. The alternative was the sort of unpleasantness the Government has had to endure over places like Nyanga, Crossroads and so forth. I know that in many of these places action was taken with the best of intentions and that there was no mala fides on the part of the people who wanted this action taken. They believed there should be better accommodation provided, but is it “better accommodation” to throw them out when they have nowhere to go or to leave them in the semi-squalor they are in? I submit that it is better to leave them in semi-squalor until one has something better, rather than to throw them out.

The priorities sometimes do rather perturb me. When one goes through the documents provided, one sees that there is a terrific amount of building in progress for which the department is in one way or another responsible. When one finds that the capital required to build facilities for the prisons, the Police, the military and so forth comes to an amount in the region of R137 million to R138 million while in respect of old people there are only a couple of million rand provided in the estimates, one does perhaps wonder whether such priorities are desirable. I know that security is one of the pillars on which a society rests and one does have to provide facilities in this regard, but I cannot help but feel that there is too great a disparity in the figures that have been given for this year. [Time expired.]

Mnr. die Voor-sitter, ek staan net op om die agb. lid die geleentheid te gee om sy toespraak te voltooi.

I thank the hon. member. As I have said, there is far too great a disparity in these figures, especially when one finds elsewhere in the estimates another sum amounting to a couple of million rand—please do not misunderstand me here—to provide homes for five members of the President’s Council and for half a dozen Deputy Ministers. Please do not think that I am an egalitarian to the extent that I believe that everybody should live in “pon-dokkies”. I believe that the State President, the Prime Minister and the Ministers should live in decent homes, but when one sees that a sum as large as R2 million is being provided for these 12 homes, it does strike one as being an excessively large sum and one cannot help but feel that a little more modesty could well have been borne in mind.

Wag net tot jy self ’n Adjunk-minister word.

I should like to say that I am fully in favour of our dignitaries in office having adequate homes. Since they have to do public entertaining, quite obviously they have to have facilities worthy of our country; but, as I have said, I cannot help but feel that, when the pensioner who is battling to make ends meet, sees this kind of expenditure, he must think: “Well, hell”—I am sorry, Mr. Chairman—“this is a little bit rough.” I feel that one could therefore be a little more modest. In any event, how can one reconcile statements that there is a shortage of money with this sort of activity and these standards?

One other point I should like to touch on before I close is the question of the land which has been taken over by the Department of Community Development for urban renewal. I refer specifically to the blocks of land known as AK and G in Durban. I notice on page 24 of the summary of the activities of the department, para. 525, that it is said that—

Having served on the Durban City Council in the early 1960s when the department had already acquired a very large portion of blocks AK and G, I find this a very long decade—that is all I can say. In the meantime, as the department does not pay rates on the land it has acquired, these huge areas of Durban—they are huge, Sir!—have for all practical purposes been non-productive to the city. What is even more to the point and what is worse is that this is prime land in the old borough of Durban and would be highly desirable for commercial, light industrial and, more important, residential purposes. The population of Durban has been spreading further and further out to the extent that the transport system is breaking down. The Railways, I suppose, do their best, but there are very few inter-town transport services. The result is that transportation by motorcar has become excessively heavy and the whole city is grinding to a halt through congestion. Now, as I have said, there are huge areas there which could be brought into productive use. I know the argument has been that there must be complete replanning, but I want to suggest in all humility that 20 years is a long time, and it is more than 20 years since the urban renewal started in that area.

The area of Cato Manor is another such huge area. I think the area comprises approximately 3 000 ha. I am given to understand that the planning in this regard has been done once or twice over in this period, partly by the City Council and partly by the department. This area was declared White and the Indians were moved out. There was a reason for this. I am not quarrelling with the original reasoning, because it was an appalling slum. It has however been cleared for many, many years now. A year or so ago agreement was reached that possibly the Indian community could go back to that area. I should like to know just what is going on with that area, because it is another massive area in Durban close to the centre of the city which is non-productive and non-rate-producing.

Mnr. die Voor-sitter, die agb. lid vir Umbilo stel sy saak op so ’n wyse dat ’n mens amper met hom saamstem. Gewoonlik is sy bydraes ook baie konstruktief. Waar ek egter nie met hom of met die agb. lid vir Seepunt kan saamstem nie, is wanneer dit kom by “site-and-service schemes”. Ek het as jong man in my studies baie met Johannesburg se stadsraad te doen gehad en het self ook as ’n lid van die raad gedien. Ek het gesien wat plekke soos die ou Sophiatown van kinders gemaak het. Ek het ook in Kaapstad dikwels kom kyk na plekke soos Bishop Lavis en gesien dat die kind wat in ’n slum grootword, ’n slumkind is en dat hy nooit hoër tradisies nastrewe as wat sy pa gehad het nie.

The hon. member will agree with me that a Zulu hut in a Zulu community is a much better place for a child to grow up in than a slum area. This is a point I wanted to make. What is furthermore important today is that the cost of services is nearly half of the cost of low-cost housing. Therefore, you do not solve any probleem by means of site and service schemes, on account of the cost of services.

So you disagree with Dr. Koomhof?

Daardie agb. lid moet my nie vandag in die rede val nie; ek voel nie lus daarvoor nie. [Tussenwerpsels.]

Mnr. die Voorsitter, ons het in die afge-lope jare van Regeringskant seker die mees skouspelagtigste behuisingsprojekte sien verrys, projekte soos Mitchell’s Plain. ’n Mens kan die totale bevolking van Ysland in Mitchell’s Plain huisves, en daardie projek is in ’n paar jaar voltooi. Die totale Blanke bevolking van Rhodesië kan in Mitchell’s Plain geplaas word, en dit het net ’n paar jaar geneem om Mitchell’s Plain te bou. Dan is daar menige kleiner projekte wat uniek is in wêreldbouprogramme. Maar, Meneer, nieteenstaande al die prestasies met behuising van Regeringskant, los dit nie ons behuisingsprobleme op nie. Dit word huidig beraam dat ons oor die volgende twee jaar een van die grootste behuisingstekorte in die geskiedenis van Suid-Afrika sal binnegaan. Dit kan beskryf word as ’n behuisings-of voorsieningsprobleem; andersyds is dit suiwer ’n ekonomiese probleem. Daar kan nie deur diegene wat die behuising benodig, genoegsaam betaal word vir dit wat hulle bewoon nie, en die Regering kan nie volhou om subsidies te betaal in dieselfde mate waarin dit tans gegee word nie. Een van die groot redes vir die tekort aan erwe, huise en woonstelle is sekerlik daaraan te wyte dat die privaatdorpstigter hom aan dorpstigting onttrek het.

Meneer, in die afgelope tyd het ons baie mense gekry, deskundiges, wat by wyse van wiskundige berekenings die tekort aan behuising wil bepaal. Baie van hierdie mense se uitsprake, ook in hierdie Raad, besorg aan Gemeenskapsbou meer probleme as wat dit oplos. Hulle stel net die probleme, maar ’n probleem is gewoonlik ’n saak waarvan jy nie genoeg weet nie—sodra jy genoeg kennis het, verdwyn die probleem en is die saak makliker oplosbaar. Tans is dit so dat baie van die deskundiges die departement veroordeel, en by baie ander mense wat goedge-sind teenoor die departement moet optree, ’n soort argwaan laat ontstaan. Wat vandag werklik nodig is, is mense wat die praktyk ken, mense wat self dorpstigters was. Hier dink ek aan mense soos die Teuns Besters, die Piet Vosloo’s en ingenieurs soos H. B. Malan van Kaapstad, wat met die praktiese situasies van dorpstigting vertroud is.

Nou kan ’n mens jouself afvra waarom die privaatdorpstigters die terrein van dorpstigting verlaat het. Daarom wil ek kortliks die proses van dorpstigting verduidelik. In die Republiek van Suid-Afrika het elk van die vier provinsies sy eie ordonnansies wat dorpstigting beheer. Hierdie ordonnansies verskil van mekaar, en verder word elke ordonnansie verskillend deur verskillende plaaslike besture geïnterpreteer. Dié ordonnansies is gedurende die dertigerjare uitgeroep. Oor-spronklik is dit deur almal aanvaar dat die openbare dienste in n dorp of in ’n dorp wat gestig moet word uitsluitlik die verantwoor-delikheid van ’n plaaslike bestuur is. Die plaaslike besture het dan dienste gefinansier uit lenings, en hierdie lenings is terugbetaal uit die heffings op handelsdienste, naamlik water, elektrisiteit en riolering. Die dorpstigters self het paaie en stormwaterdreinering verskaf. Dit het meegebring dat ’n lening binne 10 tot 15 jaar terugbetaal is. Hierdie metode het veroorsaak dat die pryse van erwe oor die jare konstant gebly het.

Met die groot aanvraag na behuising gedurende die sestigerjare het plaaslike besture finansiële probleme ondervind om die dorpe se dienste te finansier. Hierdie dienste kon nie soos voorheen so maklik gefinansier word nie, want die aanvraag was te groot. Nou het die plaaslike besture van die dorp-stigter volle betaling vir die dienste geëis, maar nog voortgegaan om dieselfde heffings op handelsdienste te plaas. Dit het meegebring dat die nuwe metode van finansiering die prys van ’n erf met tussen R3 000 en R4 000 verhoog het. Plaaslike besture het nou dien-steverskaffing gebruik as ’n bron van eie finansiering, en sodoende die prys van erwe die hoogte laat inskiet.

Tans kan die Minister getuig dat die prys van dienste soms soveel as 45% van die koste van ’n huis uitmaak, en dit is ’n saak wat toenemend kommer wek. Die Niemand-kommissie het finansiering van dienste as ’n probleem uitgesonder. So ook het die Fou-ché-kommissie die dienste en die finansiering daarvan as probleme van dorpstigting geïdentifiseer. Tog sit ons vandag nog son-der ’n oplossing. Ek doen vandag ’n beroep op die agb. Minister van Gemeenskapsont-wikkeling om die stigting van ’n metropoli-taanse diensorganisasie vir die verskaffing van dienste te laat ondersoek. So ’n liggaam sal die totale verskaffing van dienste vir dorpstigting onderneem. So ’n organisasie kan geskoei word op die lees van die Randse Waterraad of die Natalse Waterkommissie, of Evkom, wanneer dit kom by die voorsiening van elektrisiteit, met die vereiste dat dié liggaam nie net verantwoordelik is vir die grootmaatverskaffing van dienste nie, maar ook vir verskaffing tot by die uiteindelike verbruiker.

Finansies vir sulke dienste sal van die Tesourie verkry moet word, wat net soos in die geval van die munisipaliteite ’n handels-heffing op die dienste kan plaas. Dit sal beteken dat die prys van erwe onmiddellik sal daal. Die standaarde en die materiaal sal deur die metropolitaanse diensorganisasie voorgeskryf word, wat sal verhoed dat onrealistiese standaarde vir dorpe voorgeskryf word.

Mnr. die Voorsitter, ek wil aan die agb. Minister sê dat die grootste probleem in die voorsiening van behuising tans is, en in die toekoms ook sal wees, die verskaffing van dienste, en daarom behoort daar voortdurend gewerk te word aan die billike voorsiening daarvan. Mnr. die Voorsitter, ’n mens moet net in ag neem dat in sommige gevalle in Johannesburg dienste vir ’n kommersiële dorp vandag tot R30 000 per perseel kos. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek staan op om die agb. lid ’n geleent-heid te gee om sy toespraak te voltooi.

Mnr. die Voorsitter, ek bedank die agb. lid vir die geleent-heid.

Wanneer ’n mens in ag neem dat sulke dienste tot R30 000 in die geval van ’n kommersiële perseel kos, dan kan jy nie anders as begin insien dat iemand algeheel sal moet optree om dienste te verskaf, en dat dit nie aan die plaaslike besture, wat elkeen die wet verskillend interpreteer, oorgelaat kan word nie.

Dan is daar ’n ander vraag wat ek vanmiddag aan die agb. Minister wil stel. Ek verneem graag van die agb. Minister wanneer die Indiër-en Kleurlinggesinne wat onwettig in Mayfair-Oos woon, verwyder gaan word. Ek vra verder dat die agb. Minister die Huurwet van toepassing sal maak op elke gebou waar daar onwettige okkupasie deur anderskleuriges plaasvind. Meneer, ek verteenwoordig mense wat in die laer-en mid-delinkomstegroepe is. Hierdie mense word tydig en ontydig uit huise gesit wat hulle binne die wet okkupeer. Verder gebeur dit dat mense wat nie omgee om diegene wat nie huise het, uit te buit nie, Indiërs sleutel-geld laat betaal vir die huise wat hulle bewoon. Dit is verkeerd om iemand uit te buit as hy nie behuising het nie, en dit is wat met Indiërs en Kleurlinge in hierdie gebied gedoen word. Maar in dieselfde proses word mense wat wettiglik daar is op straat gesit. Agb. lede het almal gepraat van die probleme wat die laer-en middelinkomste-groepe ondervind. Dit is juis ook van toepassing in my kiesafdeling.

Daar is ’n ander aangeleentheid wat ek al voorheen met die agb. Minister bespreek het. In hierdie verband was die agb. Minister en sy departement baie behulpsaam gewees. Ek verwys na die geval van Crown Gardens, waar huise aan die mense daar te koop aangebied is. Oor die afgelope jare het die stadsraad van Johannesburg baie probleme in hierdie verband voorsien, omdat vuur-mure tussenin—wat ons „fire-walls” noem— gebou moet word, en omdat die onderverdeling van hierdie huise moet plaasvind, maar ek meen eerlikwaar dat hulle te lank met hierdie saak gesloer het. Reeds in 1976 is die besluit in hierdie Raad geneem dat daardie huise aan die mense van Crown Gardens be-skikbaar gestel moet word.

Verder, Meneer, wil ek die agb. Minister bedank vir dit wat hy en sy departement oor die afgelope jare vir behuising gedoen het. Ek wil aan hom sê: Moet tog nooit probeer om die Opposisie tevrede te stel nie. Dit is my ondervinding dat hoe meer daar gegee word, hoe meer hulle soek na daardie klein sakies en na mense wat kla oor niks. As ons die plakkers probleem opgelos het, sal daar gekla word, soos daar vandag gekla is, oor die beter behuising vir Ministers, of vir een of ander amptenaar. Daar sal daaroor gekla word. Die agb. lid vir Umbilo moet my dit tog nie verkwalik as ek aan hom dit sê nie: I always wanted to live in a house such as the ones in which the members of the Executive Committee of Natal live. They look so cosy, the surroundings are so lovely and the houses are so well built. I am sure that when the hon. member thinks back on those houses, he must admit that they were beautifully built.

Mr. Chairman, may I just indicate to the hon. member that the Executive Committee in Natal do not have houses. [Interjections.]

Yes, but they are subsidized.

Mnr. die Voor-sitter, ek wil die agb. lid vir Langlaagte gelukwens met ’n skitterende toespraak. Ek dink hy het baie waardevolle voorstelle gemaak, veral in vergelyking met dié wat die agb. lid vir Seepunt gemaak het. ’n Mens het darem nou iets om op te werk.

Ek wil die departement graag bedank vir die drukwerk wat ons ontvang het, naamlik die jaarverslae en die omvattende oorsig wat ons ontvang het. Ek wil ook aan hulle baie dankie sê vir die interessante toer wat hulle vroeër gedurende hierdie sitting vir ons gereël het om sekere Kleurlingwoonbuurte te gaan besoek. As ek nou iets aan die hand kan doen vir die tyd wanneer ek nie meer hier sal wees nie, wonder ek of die departement nie miskien volgende jaar ’n toer na die Blanke behuisingskemas in die Skiereiland en omgewing moet onderneem nie.

Mnr. die Voorsitter, ek wil ook vanmiddag baie dankie sê aan die amptenare van hierdie departement, en ook spesifiek verwys na die amptenare van die streekkan-toor in Kaapstad, met wie ek dikwels in die verlede uit koukusverband en ook as gevolg van die behoeftes van my kiesafdeling moes skakel. Ek het dikwels met hulle in aanraking gekom, en hulle was altyd gaaf en baie vriendelik en behulpsaam. Dit is dus vir my ’n behoefte van die hart om hulle hartlik te bedank. Ek het hulle soms verwyt daarvoor dat hulle nie die Regering se beleid uitvoer nie, waarop hulle van tyd tot tyd aan my gesê het dat hulle ook nie al die wette het wat hulle nodig het om die beleid uit te voer nie. Daarom meen ek dat ons hierdie mense in ’n posisie moet plaas om die beleid van die Regering uit te voer, in ooreenstemming met die mandaat wat die Regering van die kiesers ontvang het.

Meneer, hierdie departement doen baie goeie werk. Hy het ’n rekord van diens en prestasie. As ons kyk na die mate waarin plakkery opgelos is oor, sê, die laaste vyf jaar, as ons kyk na die hervestiging van die Kruispadmense, as ons kyk na die stadskern wat in Mitchell’s Plain deur die departement self ontwikkel is, omdat niemand anders kans gesien het om dit te ontwikkel nie, dan spreek dit van geweldige sukses. So is daar ook baie ander suksesverhale op die pad van hierdie departement. Die goeie word dikwels verdwerg deur tekorte aan fondse, deur groeiende agterstand en deur emosionele gevalle, maar dit is darem ook waar dat duisende mense huiseienaars geword het as gevolg van die hulp en die werk van hierdie departement, en duisende andere het ’n dak oor hulle hoof gekry as gevolg van hierdie departement se bemoeiing. Dan, Meneer, praat ek nie eens van die versorging van oues van dae nie. Daarom mag ons nie hierdie goeie rekord vergeet wanneer ons wenke gee, vrae vra en selfs kritiseer nie.

Van vrae gepraat, wil ek ook graag ’n paar vrae aan die agb. Minister stel. Hy het vroeër vanjaar verklaar dat ’n uitsoekwoon-buurt vir Kleurlinge in die Skiereiland ondersoek word. Ek wonder of hy nie vir ons die sluier wil lig oor wat sy bevindings in hierdie verband is nie.

Die agb. lid vir Beaufort-Wes sou baie graag vanmiddag hier wou wees, om ook te praat oor sy dorp, Laingsburg, in die rampgebied. Hy kan ongelukkig nie hier wees nie. Ons weet dat hierdie departement van die begin af betrokke was met die voorsiening van tydelike huisvesting daar by Laingsburg, en ook by die hervestiging van die gemeenskap. Ons sal baie graag wil weet wat alles tot in hierdie stadium deur die departement vermag is, en miskien ook hoe ver die beplanning gevoer is ten opsigte van die nuwe dorp, en wanneer die werksaamhede in daardie verband in volle gang sal wees.

In Oktober verlede jaar het die Minister aangekondig dat ’n komitee aangestel sou word om laekostebehuising te ondersoek. Onder andere sou hulle kyk na alternatiewe boumetodes, om veral die plakkers te huisves en teen paaiemente wat hulle sou kon bekostig, te hervestig. Ons sal graag wil weet of daardie komitee al verslag gedoen het, en wat dit alles op die pad van hierdie departement vir ons inhou.

In Augustus 1980 het die agb. Minister se voorganger gesê dat hy dit oorweeg om ’n soort ombudsman in die departement aan te stel, wat spesifiek sou kyk na die probleme in verband met Bruin behuising. Ek kan my nie daaraan herinner dat ek al tot dusver iets in dié verband in die Pers gesien het nie, en ek sal dus graag daaroor wil verneem.

Dan, Meneer, volgens Die Burger van 22 Augustus vanjaar, het die Minister in Port Elizabeth gesê dat die Regering dit oorweeg om minder gegoede jongmense te help om makliker huisvesting te verkry. Hy het ook gepraat van aansporingsmaatreëls om die private sektor aan te moedig om ’n groter bydrae tot huurhuisvesting te lewer. Ons sal ook graag in dié verband meer van die agb. Minister wil verneem.

Mnr. die Voorsitter, ek wil verwys na ’n klein onderafdeling in die jaarverslag van die departement, wat handel oor waardasies en die beslegting van geskille oor vergoeding. Hier verwys ek spesifiek na die geskiedenis van die onteiening van die Theewaterskloof-damskema. Ten opsigte van daardie skema sien ek in die jaarverslag dat twee eisers ’n hoër skikkingsbedrag ontvang het as wat die Staat oorspronklik aangebied het. Een eiser het dieselfde bedrag ontvang, en ses eisers het baie minder gekry as die bedrag wat die Staat aanvanklik aangebied het. In die ses gevalle is die skikkingsbedrag ongeveer R207 500 minder as die oorspronklike aanbod. In een enkele geval was die verskil R70 875. Wat vir my opgeval het, is dat hierdie groot verskille in bedrae tussen die oorspronklike aanbod en die skikkingsbedrag net ten opsigte van die onteienings wat by die Theewaterskloofdam gedoen is, gevind word. In vyf ander gevalle het die hof bevind dat die Staat R110 900 te veel aangebied het, en moet die eienaars nou daardie bedrae terugbetaal. Altesaam, die skikking en die hofbevel ingesluit, het die Staat dus R318 000 te veel aan die eisers aangebied. Ek sou graag wou weet op wie se advies dit plaasgevind het. Indien dit amptenare van die departement is, dan sou ’n mens wou weet watter stappe daar in hierdie verband geneem is. As dit privaatwaardeerders is wat op ’n agentskapsbasis vir die Staat opgetree het, dan hoop ek dat die Staat hulle dienste nie meer in die vervolg sal gebruik nie. Ek wil sê, Meneer, dat hierdie hele situasie ’n swak indruk by die publiek gelaat het. Dit is vir my veral opvallend dat dit net ten opsigte van die Theewaterskloofdamskema gebeur het.

Meneer, daar is twee ander sake wat ek graag onder die agb. Minister se aandag wil bring. Ek dink dit is verkeerd dat admini-strasierade permitte uitreik aan Swartes wat in Wit groepsgebiede woon of okkupeer, ten opsigte van enige gebied wat nie vir Swartes opsygesit is nie. Ek verwys nou nie na huisbediendes nie. Die ander bevolkingsgroepe se permitte word deur hierdie departement gehanteer, en terwyl dit hierdie departement is wat die groepskarakter van ’n bepaalde gebied bepaal, behoort hierdie departement in ’n posisie te wees om toe te sien dat daardie bepaling uitgevoer word. Tans is dit nie die geval nie, en weet hierdie departement nie van die Swartes wat deur die administra-sierade toegelaat word om hulle in Blanke groepsgebiede te vestig nie. Laat my toe om na ’n praktiese voorbeeld in my kiesafdeling te verwys. Groot getalle Swartes woon in die Philippi-area in om perde te versorg en op te pas. Dit is ’n Blanke groepsgebied hierdie, op die drumpel van Nyanga en Guguletu. As ek dink aan die groot getalle Swartes wat daar inwoon, dan wil ek vir u sê, Meneer, dat ek nie vertroue het in die oordeel van die administrasieraad nie, en dink ek het dit tyd geword dat daar eenkanaalkontrole kom, al is wetswysiging daarvoor nodig. In sommige gevalle word hierdie departement en die administrasierade teen mekaar afge-speel.

’n Ander saak wat ek graag onder die agb. Minister se aandag wil bring, staan in verband met onwettige okkupasie, waarna ek meen die agb. lid vir Langlaagte ook reeds verwys het. Hierdie indringing is ’n gruwel wat onlangs ontstaan het, waar mense op moedswillige wyse wederregtelik gaan okkupeer. Die prosedure om hierdie mense te straf en hulle weer uit te kry nadat hulle oortree het, is na my mening gans te omslagtig en moet dringend hersien word. Tans mag die departement nie op ’n ander eienaar se eiendom optree nie. Die departement moet ’n senior aanklaer se hulp inroep. Hy stuur op sy beurt die S.A. Polisie om te gaan vasstel of dit werklik so is dat die mense daar woon of dat die klagtes gegrond is. Die polisie moet getuies wees in ’n moontlike hof-saak wat kan volg, en die Prokureur-generaal besluit dan of hy gaan vervolg of nie. Hierdie prosedure duur maande, en bowendien is daar verskillende interpretasies tussen die verskillende Prokureurs-generaal, en verskil die prosedures ook. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek staan op om die agb. lid ’n geleent-heid te gee om sy toespraak te voltooi.

Ek bedank die agb. Sweep. In die Kaapse Skiereiland is vanjaar 22 sake na Staatsaanklaers verwys. In drie gevalle is geweier om te vervolg en in 19 gevalle is nog niks gehoor nie. Sommige van hierdie sake sloer alreeds so lank as drie jaar. Meneer, daar moet ’n wet kom waar-volgens ’n indringer summier uitgegooi kan word, soos hierdie mense wat wonings skaak, en ook diegene wat onwettige plakkers is. Dit het tyd geword dat die Regering uitdruklik toon dat hy bereid is om sy beleid in hierdie verband uit te voer.

Die agb. lid vir Seepunt het, soos ek dink hy al voorheen ook gedoen het, so 14 dae voor die aanvang van hierdie Posbespreking ’n lang onderhoud gevoer, of ’n verklaring gemaak, of ’n artikel geskryf wat in die Argus van 31 Augustus verskyn het. Onder die opskrif word gesê: “Colin Eglin … outlines a bold new approach to the provision of low-cost homes.”

Dit is ’n uittreksel uit my toespraak in die begrotingsdebat.

Hierdie “new approach” is ’n geploeter in ou idees van prysgawe van standaarde, die wysiging van boumetodes—moontlik ’n manier waarop hy die Nasionale Behuisingskommissie wou bykom—van beheerde plakkery, van “site and service”-skemas, van die vervanging van die 99-jaarhuurpag ten opsigte van Swartes, met die doel om hulle ’n absolute vrye reg te gee. Hy het dit teen die Groepsgebiedewet, en instromingsbeheer—dit was so ’n potpourri van ou kos, en niks nuuts nie, ten spyte van die ses kolomme wat hy daarvoor in die Argus gebruik het.

Meneer, ons erken dat daar ’n agterstand is. Ons erken dat daar ’n tekort aan fondse is. Daar is ook stygende boukoste, ’n hoë inflasiekoers en ’n stygende behoefte aan wooneenhede. Daarom moet ’n mens planne bedink en nuwe oplossings soek en oorweeg. Daar is wel goeie bydraes wat op hierdie gebied gemaak word. Ek wil net verwys na twee. In Die Volkshandel van Augustus 1981 het Danie Greyling geskryf—indringend, ontledend en wetenskaplik. Hy maak prinsipiële voorstelle wat ondersoek moet word. Ek haal aan wat hy gesê het—

Dan gaan hy voort en hy vergelyk die lone in die boubedryf met dié in die motorbedryf, en bewys dat die loon vir messelaars buite verhouding hoog is. Dit is een van die redes waarom huisvesting vir die laagbesoldigdes te duur word. Ander sake wat hy in hierdie artikel aanraak, is die onrealisties lae rente-koerse wat woningkoste opstoot en tekorte aan kapitaalfondse veroorsaak; die feit dat werkgewers meer sal moet doen ten opsigte van werknemers; die grootskaalse volwasse opleiding van ongeskooldes; en dat die Staat selfs behoort in te gryp in loonbedinging as dinge daar skeef loop. Dit is konstruktiewe denke, en ek dink dit verdien aandag.

Ek verwys ook na ’n ander voorstel wat aandag verdien. Dit is ook ’n saak waarna die agb. lid vir Seepunt so heel terloops verwys het. Ene Benjamin Franklin het in Tegniek van Augustus 1981 ’n ope brief aan die agb. Minister geskryf „om die invloed van die koste van huisvesting op die skep van werkgeleenthede” aan te dui. Hy het goed gemotiveerde argumente, voorstelle en gevolgtrekkings, en as die agb. Minister dit nie gesien het nie, hoop ek dat hy nog daarna sal kyk. Dit is inderdaad ’n plan om die kapitaalerosie van die bougenootskapfondse te beperk, om woningkoste af te dwing en daarom ook lewenskoste te sny, om huiseienaarskap aan te moedig en speku-lasie te beperk. Hy stel onder andere voor dat die Bougenootskapwet gewysig moet word ten opsigte van twee sake. Ek haal aan wat hy te sê het—

Meneer, ek wil nie daarop uitwei nie. Ek wil net byvoeg dat die bougenootskappe dit ook moet oorweeg om hierdie departement se stelsel van ’n voorkoopsreg binne die eerste vyf jaar oor te neem. Die praktyk bewys dat baie van hierdie leners hulle eiendomme binne die eerste vyf jaar verkoop. As die bougenootskappe voorkoopsreg uitoefen, sal dit ook huispryse afdwing.

Mr. Chairman, I have listened with considerable interest to the hon. member for False Bay, and to the suggestions that he has made here today. We shall miss the hon. member for False Bay in this House. We trust that our loss will be the gain of the Railway Commission.

Mr. Chairman, we are today facing a housing crisis. In fact, the position is chaotic, to say the least. This applies in respect of all population groups. The number one priority of this department that we are discussing here today is the provision of housing, and the Government must take the blame for this. The Government must take the blame for the lack of planning and for the lack of finance. If a patient goes along to the doctor and says: “My head is sore”, it is no good saying: “My arms are fine, my legs are fine, my chest is fine and my heart is fine”, if the patient’s head is sore. So, whereas we praise the department for the things that they have done, we have to look at the malady which the department is suffering from. The main malady that it is suffering from is a lack of planning and a lack of finance to enable it to carry out its task. In the report of the department mention is made of a requirement of 73 670 units which has to be met. In answer to a question of mine, No. 75 of 4 September, the hon. the Minister said that, as far as Whites, Asians and Coloureds were concerned, there was a backlog of 84 000 units. We know from the report before us that 46 800 units are required for Blacks, which gives us a total requirements of 130 800 units, that we now have to worry about. What has this Government provided this year? The Government has provided precisely R256,7 million, a mere R25 million more than it provided last year. In this same housing report, submitted by the Department of Community Development, we are told that the average cost of one unit is R9 665. If we then take the R256,7 million and ask ourselves how many units we can build at R9 665 per unit, we find that we can build 2 665 units. If we take 2 665 at the average number of units that can be built per year and we divide that into the backlog of 130 800, we find that it will take us 49 years to catch up with this backlog. Therefore, if hon. members tell me that we are not in a chaotic position, I should like to know who is.

The hon. member for Sea Point put forward valuable suggestions in a very well reasoned speech. However, the hon. member for Bellville, who answered him, said we have heard this all before, we know about all these suggestions. If that is so it is only a greater indictment on the Government. If knowing all these things they still did not do anything about the position and left us in these chaotic conditions, they should take the blame even further.

Hon. members on that side have dismissed site and service. The hon. member for Lang-laagte who was a city councillor, knows very well that in times of chaos, in times of emergency, site and service, although perhaps not the most desirable way out, does provide the basic needs for a community. However, site and service must not be looked upon as a permanent answer. Site and service is a temporary emergency measure to meet an emergency situation. As soon as possible after the emergency has been dealt with, proper housing should be provided. Proper housing is far more desirable.

If we are going to at least tackle the probleem, we need a crash programme. We have to look at this as though we really want to do something about it. We have to look at preconstruction methods of building and get away from the conventional building methods. I had the good fortune to go with a city engineer, a chief architect and a housing manager to inspect housing in several countries in Europe, England, Scotland and Ireland, and the United States of America. In Europe alone over 400 different methods of pre-construction is in practice, for instance in situ, costing on site, etc. Schemes of 1 000 units and of 2 000 units at a time were tackled. When those countries were bombed after the 1939-’45 war and there was no housing, those countries, England, France and Holland, supplied 500 000 units a year to catch up with their backlog. What is wrong with us? We have a crisis, why do we not face this crisis, why do we not match up with the crisis?

While we want to encourage the private sector I do not want to shift the responsibility of this Government to the private sector. We have our responsibility, but we also want to encourage the private sector. No one can tell me that although rent control does not apply to flats built after June 1966 the private sector did not build, because the evidence led before the Fouche Commission shows that between 1966 and 1976 380 000 units were built by the private sector. Hon. members must not come forward with that argument. Let us be practical, let us see how we can remedy the situation. Utility companies must be encouraged. I think we must work very carefully at this. I say this in anticipation of what the hon. the Deputy Minister of Community Development will perhaps say about utility housing, because if Press reports I have read are correct, he has certain views on how utility companies should be promoted in order to provide housing. Tax concessions were mentioned by the hon. member for Sea Point. In the United States of America bond repayments are tax deductible. Why can they not be here? Improvements to and reconstruction of old houses mean capital expenditure and should be tax deductible. We may even consider to assist landlords and encourage landlords who supply accommodation on a rent basis by taxing them on a lower scale or by allowing them a higher rebate on the income they receive from the letting of their properties. This will encourage them and we will have a two-way deal—the landlord will benefit and the tenant will benefit.

We must look at the building societies and the law controlling building societies. The hon. member for False Bay mentioned this in his speech. We must encourage building societies to have all kinds of schemes and we can even amend the law if necessary so that the building societies can have sufficient funds to provide the private sector with adequate housing.

There is also a responsibility on local authorities. As I mentioned during the Second Reading debate on the Appropriation Bill, if it takes five years for a local authority to get a housing scheme off the ground there is something wrong. There is too much red tape. I think we must look at the question of group areas and the land that is available to the local authorities. We must also look at the question of the proper development of a township, the provision of housing, the approval of schemes and the voting of funds. We have to cut down that five-year period to something like two years if we want to tackle our probleem realistically.

As I see it, housing under rent control falls into several categories. There are those built before 21 October 1948. Then there is the second category, viz. those that have been phased out up to June 1966. Then there are those in respect of which there is no control. Those of our people who are above the R650 limit and earn up to R1 000 or R1 200, as the hon. member for Sea Point said, those who are in that grey area, those who are in that category where they are neither fish nor flesh, those who cannot afford to provide housing for themselves but do not qualify for assistance by the State, also need our attention.

Let us deal with the first category of tenant for the moment, those who occupy buildings since prior to 31 June 1966 and who therefore fall under rent control. Whether my figure of 94 200 people falling in this category is correct or whether Mr. Fouché’s figure of 62 000, which was quoted publicly, is correct, I do not want to argue.

Either way it is a lot of people.

On my calculations I make it 94 000 and, as the hon. member for Sea Point says, either way it involves a lot of people. In answer to my question the hon. the Minister replied that during the last six months he has received 630 complaints from tenants, most of them concerning increased rent. We must agree that there is a grave shortage of accommodation for the people in this category. These people have nowhere to go and certainly cannot afford accommodation elsewhere. The position today is that even in this category that I am dealing with the Rent Board is granting increases of 50% and 75%. I know of a case where a pensioner pays R86 per month which leaves that person R35 per month to live on. I believe we have to look at this situation very carefully because if the Rent Board is granting these large increases and we have no control over the Rent Board, we have to look at other aspects to see whether we cannot control this situation. [Time expired.]

Mnr. die Voorsitter, ek staan net op om die agb. lid vir Hillbrow die geleentheid te gee om sy toespraak te voltooi.

Mnr. die Voorsitter, ek sê baie dankie aan die agb. lid vir Valsbaai. Ek waardeer die geleentheid wat hy my gee.

Mr. Chairman, I think we may have to look at some method of—reluctant as I am to do so—pegging rent increases that landlords may bring about. Let us try and find a formula acceptable to landlords. It may perhaps be based on the rate of inflation, the increase in the cost of living or on some other criteria, but let us try and evolve a formula according to which an increase should not exceed X%. Let us get together and try to come to an agreement as to what X should be so that it will be fair to everyone. If there are cases where increases in excess of that X% are justified, let such increases be subject to the hon. the Minister’s control. He should decide whether such an increase above the X% is justified. I have faith in the hon. the Minister’s ability to judge in such cases.

Then there are the tenants who are granted protection in terms of section 19(1)(a) of the Housing Act. These people are submitted to terrible harassment. They are asked to sign affidavits to prove that they fall within the provisions of section 19(1)(a). I have an affidavit drafted by attorneys which was sent to the tenants of a certain building. Not only were they required to disclose their assets, their shares and the shares of their spouse, not only were they required to submit certified copies of everything, but in addition—I read paragraph 9 of this affidavit—tenants were required to state the following—

If this is not harassment of tenants then I do not know what is.

The other category to which I should like to draw the hon. the Minister’s attention is the post 1949 pre 1966 category in respect of which rent control has been phased out. These tenants can now obtain protection in terms of section 19(1)(a). However, clever people have now found a loophole. The loophole is very simple. I know of a certain building named Cranston Heights, in which there are 46 tenants. Five of these tenants are protected in terms of section 19(1)(a). The people who have acquired this building have now done a very simple thing. They have formed a share block company and now these five tenants do not have any protection. The only protection they had was in terms of section 39(1) of the Sectional Titles Act. That does not apply to share blocks. The landlord found a beautiful loophole and these poor five people have to get out. The hon. the Minister in terms of section 52(1) of the Rent Control Act decontrolled a building. I know the hon. the Minister may have had very good reason for doing this. The building was Houghton Heights. The hon. the Minister may remember it. There happens to be one tenant in that building who is protected in terms of section 19(1)(a). When the hon. the Minister decontrolled that building in terms of section 52(1) he did not detach the conditions that were attached to the original proclamations when the rent control was phased out by his predecessor over those three years. That person has no protection whatsoever anymore.

No, that is not correct.

I think that needs to be looked at.

I am trying to establish that it is unfortunately essential to have the Rent Control Act and that it is essential for the Minister to have the power to deal with the many complaints that he is faced with all the time so that we can have an end to people being harassed and to people being exploited. Unfortunately, we have to deal with some of those landlords who exploit people. We must proceed along those lines as quickly as possible. Let me just deal quickly with some of the complaints that I have received. I have received complaints that deposits are not returned or, if they are, they are not returned with interest as provided for in the Rent Control Act. The most common complaint next to the question of unwarranted increases in rent is that tenants are not supplied with hot water. We take hot water for granted. A person must bath and a person must have hot water. I have received several complaints in respect of many buildings that landlords are not providing hot water. I can find no law or by-law in terms of which that landlord can be forced to supply the tenants with hot water. We all know of the snowing that lasted from Thursday until today. I can tell the hon. the Minister that there is a building now where no hot water is provided because there is no coal. I think we have to look at these things. In other cases services are reduced. The caretaker is taken away or the daily service that the tenants are entitled to is taken away. In the circumstances I have been forced to form a Tenants’ Protection Association in Johannesburg. A steering committee has been established in order to lend assistance to the numerous tenants from whom we receive complaints along these lines and along other fines every day. I wonder whether the hon. the Minister will not consider assisting tenants by establishing some form of official advice bureau so that tenants can get official and proper advice so that they will know where they stand and how to deal with their problems.

Unfortunately, my time is up, but I must raise one more point which concerns the Group Areas Act. The National African Federation of Chambers of Commerce, Naf-coc, applied for premises in the centre of Johannesburg to run this very important …

That has been dealt with.

Well, will the hon. the Minister please reconsider the application?

No, we have granted it in the first instance.

No, it was refused.

You are wrong.

I have that from the Chamber of Commerce in Johannesburg.

No, they are behind the times.

Well, that is what I have been told.

Lastly, as far as Page view is concerned, I want to know whether if the President’s Council makes recommendations with regard to Page view and District Six, at the same time, the hon. the Minister will lend his support and persuade his colleagues in the Cabinet to accept such recommendations?

Mnr. die Voorsitter, laat my net by wyse van inleiding sê dat ek baie dankbaar is dat die agb. lede woorde van waardering uitgespreek het teenoor amptenare van my departement vir hulle behulpsaamheid en die dienste wat hulle lewer. Ek dink dit is vandag musiek in hulle ore, want gewoonlik kry hulle net stank vir dank. Die goeie dinge wat ons doen, word dikwels begrawe en die seer vingers wat uitsteek, is gewoonlik dié dinge wat aan die groot klok gehang word. Daarom waardeer ek dit besonder dat agb. lede, en veral van Opposisiekant, vandag hier teenoor my departement en die amptenare woorde van waardering gespreek het. Ek dink die amptenare wat hier is, sal dit met groot genoeë oordra aan hul kollegas wat nie hier is nie. Na rasionalisasie is ons departement nou ’n geweldig omvangryke departement. Juis om tyd te bespaar—en ek is bly dat die agb. lede vir Bellville en Seepunt daarna verwys het— het ek hierdie brosjure voor die debat aan agb. lede laat versprei waarin agb. lede ’n redelike beknopte opsomming kry van die veelvuldige werksaamhede waarby die departement nou betrekke is. Ek het baie groot waardering vir die twee Adjunk-ministers wat saam met my in hierdie departement staan, sy edele Adjunk-minister Wentzel en sy edele Adjunk-minister Cronjé. Adjunk-minister Wentzel sal vandag die vrae oor grondsake en verwante aange-leenthede behartig, terwyl Adjunk-minister Cronjé oor welsynsbehuising, gemeenskaps-fasiliteite en owerheidshulpdienste sal praat en vrae in dié verband sal beantwoord. Ek wil net sê dit is onprakties om te dink dat jy hierdie aantal departemente wat almal saam gerasionaliseer is deur een persoon kan laat behartig. Was dit nie vir die harde werk en die lojaliteit wat ek van my twee adjunkte kry nie, sou ek seer sekerlik die mas nie kon opkom nie.

Ek wil ook net ’n woord van afskeid rig aan die agb. lid vir Valsbaai wat ’n hele aantal jare lank die voorsitter van die Regering-studiegroep in verband met behuising-en gemeenskapsaangeleenthede is. Dit is met gemengde gevoelens dat ons vandag by hierdie geleentheid van hom afskeid neem. Hy was ’n besonder toegewyde werker en ’n ewewigtige persoon. Hy was seer sekerlik ’n aanwins vir hierdie groep in die Parlement en ons is jammer dat ons hom voortaan nie meer in hierdie debatte sal hê nie. Ons sal hom mis. Ons wil hom gelukwens en ook alle voorspoed en sukses met sy nuwe betrekking toewens.

In dieselfde asem wil ek my gelukwense oordra aan die agb. lid vir Bellville wat hom opgevolg het as die Regeringskoukus se voorsitter van die studiegroep gemeenskapsontwikkeling. Die agb. lid vir Bellville het reeds in die verlede getoon dat hy konstruk-tiewe bydraes in hierdie debatte lewer, dat hy ’n hardwerkende lid is en dat hy beson-dere belangstelling in hierdie werksaamhede het.

I also want to say a special word of welcome to the hon. member for Umbilo who will now lead the NRP’s team on housing and community development matters. The hon. member was until quite recently a prominent member of the Natal Exco. With his background and wide experience he will no doubt be able to make an important contribution on the subject of housing and community development.

The chief spokesman of the official Opposition on the department’s Vote, the hon. member for Sea Point, has today tried to be constructive in his criticism. I wish to thank him for that. Although I can naturally not always agree with his approach to the solution of our problems in this regard I will gladly look into the positive suggestions made by the hon. member during the course of his speech.

Mnr. die Voorsitter, ek wil nie nou in hierdie vroeë stadium op die individuele sake wat agb. lede geopper het, antwoorde gee nie, want dit is heel moontlik dat ander agb. lede in verband met dieselfde aange-leenthede iets kan opper waarop ek sal wil reageer, en ons het nie onbeperkte tyd om te antwoord nie. Daarom wil ek nou net twee aankondigings doen en ’n bietjie my beleid stel sodat agb. lede presies sal weet waar hulle met my in hierdie verband staan. Dan kan ons later in die namiddag en vanaand in meer detail op die individuele sake antwoord.

Die agb. lid vir Valsbaai het ’n vraag aan my gestel na aanleiding van ’n uitgelese Kleurlingwoonbuurt in die Skiereiland. Daaromtrent wil ek graag ’n verklaring doen. Daar is ’n lang gevoelde behoefte aan ’n uitgelese woonbuurt vir Bruinmense in die Kaapse Skiereiland. Die Kleurlinge het by herhaling daarvoor gevra.

Nou wil ek graag aankondig dat ek die Groepsgebiederaad deur die departement versoek het om ondersoek in te stel na die moontlike proklamering van ’n prestige woongebied vir gekleurdes waar persone in die hoër inkomstegroepe erwe kan bekom en vir huileself huis kan oprig. Die Groeps-gebiederaad het ver gevorder met die ondersoek en het onlangs ’n verslag aan die departement voorgelê waarin aanbeveel word dat sekere gebiede vir ondersoek geadverteer word. Die advertensies ten opsigte van dié gebiede sal binnekort verskyn en ek wil graag vir die inligting van die Komitee bekendmaak dat hierdie gebiede iewers in die Constantia-area geleë is. Nadat die ondersoek na die proklamering van die gebied voltooi is en ’n gebied wel as ’n groepsgebied geproklammeer is, sal dit vir Kleurlinge in die hoër inkomstegroepe moontlik wees om vir hulle ’n voorstad uit te lê wat in die beste tradisie van ons beste woonbuurte ontwikkel kan word. Ek wil vertrou dat die geleentheid wat langs hierdie weg aan ons bruinmense in die Kaapse Skiereiland gebied word, ten volle benut sal word.

Dan het die agb. lid vir Bellville gepraat oor die noodsaaklikheid van meer fondse vir die departement. Die agb. lede vir Seepunt en Hillbrow het ook hierna verwys. Daaromtrent het ek die volgende te sê.

Tydens die begrotingsdebat en daarna is heelwat gesê oor die bedrag wat in die huidige boekjaar vir behuising bewillig word. Die bedrae wat oor die afgelope 10 jaar vir behuising bewillig is, het vanaf R76 miljoen in 1971/72 progressief jaar na jaar toegeneem tot die R256 miljoen wat vir die huidige jaar bewillig is.

Omdat behuising so ’n hoë prioriteit by die Regering geniet, het ek en die departement oor geruime tyd in oorleg met die Minister van Finansies weë ondersoek om die geld wat vir oprigting van laekostebe-huising beskikbaargestel word tot die maksi-mum verhoog te kry. Ek is bly om vandag te kan aankondig dat die bedrag wat vir laekos-tebehuising vir 1981-’82 beskikbaar is nou verhoog is tot R300 miljoen.

Dit is ’n rekordbedrag en ek is dankbaar vir die hulp wat ek van my kollega, die Minister van Finansies, ontvang het en wat, onder andere, gereël het dat R30 miljoen se verbande deur bouverenigings van die Nasionale Behuisingsfonds binne die huidige boekjaar oorgeneem sal word. Dié R30 miljoen sal dan natuurlik weer vir behuising beskikbaargestel kan word. Ek wil my waardering teenoor die bouverenigings uitspreek dat hulle hierdie reëling moontlik gemaak het.

Die verhoogde bewilliging van R44 miljoen sal die departement grootliks help om meer infrastruktuur en erwe daar te stel om persone van alle bevolkingsgroepe in ’n nog groter mate in staat te stel om in hul eie behuising te voorsien.

’n Groter aantal gedienste persele kan ook deur die departement aangewend word om behuisingsnutsmaatskappye te help om meer behuising beskikbaar te stel.

Die Regering is diep onder die besef van die ontbering en probleme wat, onder andere, voortspruit uit hoë boukoste en rente-koerse waarmee jong getroude persone tans te kampe het, en wat dit vir hulle uiters moeilik maak om ’n eie woning te bekom.

Op versoek van my en die departement, en op aanbeveling van die Adviserende Komitee vir Behuisingsaangeleenthede, word sekere voorstelle vir tegemoetkoming van persone wat minder as R1 000 per maand verdien nou diepgaande ondersoek deur ’n komitee van die Minister van Finansies.

Verdere stappe ter verligting op die behuisingsterrein en middele om bouverenigings en die private sektor in staat te stel om meer op die behuisingsterrein te vermag, word ook van tyd tot tyd deur die Minister van Finansies oorweeg, wat te gelegener tyd daaroor ’n aankondiging sal doen.

Hierdie daadwerklike stappe in ’n moeilike klimaat waar groot en toenemende eise aan die Skatkis gestel word, bewys die Regering se erns om soveel as wat maar enigsins moontlik is, te doen om te verseker dat alle lae van ons bevolking behoorlik gehuisves word.

Ek wil daarby aansluit deur te sê ek het voorheen hier in die Parlement gesê dat nie hierdie Regering nie en ook geen ander regering in Suid-Afrika ooit in staat sal wees om uit Staatsfondse in die behuisingsbe-hoeftes van almal in hierdie land te voorsien nie. Dit is ook nie in die vryemarkopset soos wat ons dit hier in Suid-Afrika ken in die eerste plek die verantwoordelikheid van die Regering om dit te doen nie. Dit is in die eerste plek die verantwoordelikheid van die individu om vir homself te sorg vir ’n dak oor sy hoof. Daarna kom sy werkgewer, daarna die plaaslike owerheid en daarna die private sektor aan die beurt. Eers dan in die laaste plek het die Regering ’n verantwoor-delikheid ten opsigte van sekere groepe mense wat behuis moet word.

Daar is te veel mense in hierdie land wat in hierdie verband nie hulle prioriteite reg het nie, wat eenvoudig net na die Regering kyk en verwag dat alles net van die Regering moet kom terwyl hulle geen vinger verroer om vir hulleself behuising te voorsien nie. Ek wil vandag hier baie kategories sê daar-die tyd is nou vir goed verby. Suid-Afrika beskik oor beperkte kapitaalvermoë en ons land het talie dwingende prioriteite minstens net so belangrik as behuising. Ons het in Suid-Afrika tienduisende Blankes wat van-weë hulle inkomste daarop geregtig is om hulle op die Staat te beroep ten opsigte van behuising, maar hulle doen dit nie. Ons vind dat slegs 14% van die Wit mense in hierdie land—en daar is van hulle met baie beskeie inkomste—behuisingshulp van die kant van die Staat ontvang en dat 86% van hulle vir hulleself voorsiening maak. Hierteenoor is 92% van die Swart mense, 81% van die Bruinmense en 60% van die Asiërs tot dusver deur middel van Staatsfondse behuis. Ek sê vandag hier dat daardie tyd nou verby is. Ander bevolkingsgroepe sal eenvoudig net soos die Blankes ’n opoffering moet maak, hulle prioriteite regkry en vir hulleself iets in hierdie verband doen.

Die Regering het wel ’n aanspreeklikheid ten opsigte van behuising teenoor diegene wat nie vir hulleself kan sorg nie. In dié verband, afgesien van wat nou hier deur een en ander in oordrywende mate gesê is, het die Nasionale Regering in die tydperk wat hy hierdie land regeer meer as sy deel gedoen ten opsigte van laekostebehuising, welsyns-behuising, veral vir Blankes, slumopruiming en hervestiging van plakkers en stadsver-nuwing. Die Nasionale Regering het in hierdie verband ’n voortreflike rekord, ’n rekord beter as dié van enige ander regering wat Suid-Afrika nog gehad het.

Wat die voorsiening van behuising betref, is daar in die afgelope vyf jaar tot 31 Maart 1981 nie minder nie as 160 594 wooneenhede deur die owerheidsektor geskep. In terme van fondse is gedurende hierdie tydperk die volgende bedrae belê: Deur die owerheidsektor R1 542 miljoen of 25,2% van die totale investering in behuising in Suid-Afrika; deur Staatskorporasies R456 miljoen of 7,7% van die totale investering in behuis ing in dié tydperk; en deur die private sektor R3 946 miljoen of 67,1% van die totale investering in behuising in dié tydperk. Die owerheidsektor saam met die Staatskorporasies het dus oor vyf jaar nagenoeg R2 biljoen in behuising belê, wat vir Suid-Afrika met sy beperkte finansiële vermoë ’n geweldige besteding is.

The figures I have just mentioned underline a few aspects. Firstly, the general assumption that the State attempts to build all the dwellings required in the Republic is a misconception caused by ignorance. The State’s contribution in the form of loans granted by the National Housing Commission, chiefly for the construction of low-cost dwellings, is approximately 25%, while the private sector made a contribution of 67%, spent mainly on the provision of more expensive dwellings for Whites (86%) and Indians (40%).

A further factor to be considered is the private sector’s reluctance to invest in low cost housing for Coloureds and Blacks, primarily, I believe, because it does not find it profitable enough to do so and not, as is stated so often, as a result of obstacles preventing it from making a greater contribution in this field. In so far as Coloureds and Indians are concerned, I wish to make it quite clear that there is absolutely no impediment preventing the private sector, building societies, financial institutions, employers or bona fide developers from providing housing for these communities in their own areas, from owning such immovable property and from letting or selling it to members of the qualified group. Those impediments which existed were gradually removed over the years and after my appointment as Minister I made sure that the remaining obstacles were removed.

The housing shortage is calculated to be roughly as follows: For Whites, 20 000 units; for Coloureds, approximately 45 000 units; for Indians, 20 000 units—a total of 85 000 units. However, the number of dwelling projects to be erected with State funds, and presently in the pipeline, are: For Whites, 8 353; for Coloureds, 44 896; for Indians, 18 815—a total of 72 064 units as against a shortage of 85 000 units. For Blacks the picture looks different. The backlog is approximately 160 000 units and there are 31 156 units in the pipeline.

Ek dink dit het vandag ’n gemeenplaas geword vir mense om te sê dat die Staat nie al die fondse kan verskaf om huise te bou nie. Dit is vandag ook weer in hierdie debat beklemtoon. My moeilikheid is egter dat daar so baie rondom hierdie gemeenplaas gepraat word, menings gelug word, kritiek uitgespreek word, oplossings aangebied word deur sogenaamde eksperte en kwasi-deskundiges en na al die praat word daar bit-ter-bitter min ten opsigte van behuising gedoen van die kant van die privaatsektor. Die tyd het aangebreek dat ons nou minder sal praat en dat ons meer in hierdie verband sal doen. Die privaatsektor sal nie daarmee wegkom deur net te praat en te kritiseer en niks te doen nie. Hulle moet nou na vore kom. Daardie agb. lede wat by hulle aan-klank vind, moet my help om hulle betrokke te kry. Ons sal in die toekoms die praters en adviseurs moet toets aan die huise wat hulle oprig en verskaf. Dit is die enigste maatstaf om die kaf van die koring te skei. Die departement met sy dekades van praktiese ondervinding in dié veld was oor die jare nie onvatbaar vir nuwe idees en praktiese benaderings nie. Daarvan getuig ons rekord. Ons het die prestasie gelewer. Ons het die huise gelewer.

We delivered the goods. Dit staan mos soos ’n paal bo water. Ons is hoegenaamd nie stagnant, ongenaakbaar of bevooroordeeld teenoor enigiets op die behuisings-terrein nie. Ons is nie toe nie. Dit is mos ons „job” om huise te bou, om huise te verskaf. Waarom sal ons ons met vooropgestelde idees teenoor sekere dinge bevind? Die departement het oor die jare ondervinding opgedoen en proefnemings gemaak met kemhuise, met beheerde plakkery, met erf-en-diens-projekte en selfbou-skemas, en nou maak agb. lede asof dit splinternuwe goed is. Dit is goed wat ons al vergeet het. Dit is goed wat ons al die jare uitgetoets het. Ons het ’n verskeidenheid van boumetodes, van boumateriaal—konvensioneel en onkonven-sioneel—oor die jare dwarsdeur die land beproef. Nou moet die agb. lede nie vir my besluit wat ek moet dink nadat ons al dié ondervinding opgedoen het nie. Hier word gesê ons is dit nie eens met die Departement van Samewerking en Ontwikkeling nie. Ek en dié departement aanvaar dat wat Swart behuising betref daar tussen binne en buite die nasionale state ’n verband moet wees en dat dit derhalwe nie met ander behuising oor een kam geskeer kan word nie. Daar is hieroor omtrent geen verskil tussen ons en die Departement van Samewerking en Ontwikkeling nie. Om dié rede is die Departement van Samewerking en Ontwikkeling besig om die agterstand van Swart behuising, waarvan ek nou net gepraat het, in sekere dele van die land—en ek beklemtoon, sekere dele van die land—op ’n ander manier en op ander wyses aan te pak. Ons het daarmee vrede, ons is in dié dinge geken. Agb. lede moet nie dink dit is moont-lik vir daardie departement om in hierdie verband op sy eie aan te gaan nie, want ons verskaf die behuisingsfondse. Hierdie dinge is dus met ons uitgeklaar. U moet dus nie dink dat daardie departement op sy eentjie aangaan met ander metodes en ander maat-stawwe nie. Dit geskied met ons wete.

Wanneer dit kom by behuising vir Blankes, Kleurlinge en Indiërs in die groot stedelike komplekse, het die ondervinding geleer dat sekere dinge nie sonder ernstige nagevolge en geldelike verlies gedoen kan word nie; daarom sê ek vandag vir agb. lede baie duidelik dat ’n agterstand in die behuising vir Blankes in die stede nie opgelos kan word met plakkery en erf-en-diens-projekte nie. Dit lyk vir my die agb. lid vir Hillbrow dink dat ons vir Blankes hul probleem ten opsigte van behuising met plakkery en erf-en-diens-skemas kan oplos. Dink hy so?

Dit is nie nodig vir Blankes nie.

Sien u, as dit kom by die gevolge, dan hardloop hulle weg. Wat nie goed is vir die Blankes nie, is vir my ook nie goed vir die Kleurlinge en die Asiërs nie. Daar is geen moraliteit daarin om dit vir die Blankes maar nie vir die Kleurlinge en Asiërs toe te pas nie. Hierdie agb. lede braai in hulle eie moraliteit wanneer dit by hierdie dinge kom.

Would you rather have nothing? Would you leave them with nothing?

Nee, hoekom moet ons hulle „leave with nothing”? Ek sal vir die agb. lid sê wat ons gaan doen. Ek het vir die agb. lid gesê dat ons nie met toe oë deur hierdie land loop nie. Die departement laat deurlopend deur die Bounavorsingsinstituut op die departement se koste ondersoek instel na boustandaarde. Ons gaan van tyd tot tyd, oor die hele wêreld, kyk wat in ander plekke gebeur. Verlede jaar was daar van ons mense in Hongkong om na dié probleme te gaan kyk. Wat sê ’n sekere dr. Prior, direkteur van behuisingsbeplanning in Hongkong? Hy sê Hongkong het bykans 20 000 kernhuise vir huisloses gebou. Hulle ondervinding is egter dat weinig van die bewoners hulle kernhuise verbeter. Verval en slum-vorming is aan die orde van die dag.

Dit is in Hongkong.

Ja, maar die agb. lede verwys ons mos gedurig na Afrika. Daardie agb. lid wil mos hê ons moet ons behuisings-probleem soos die Afrika-lande benader. Hulle het dit mos al dikwels gesê. Hulle het gesê ons moet dit oplos soos die Suid-Amerikaanse lande. Nou wil hy nie hê ons moet dit oplos soos Hongkong nie. Nou hoe moet ons dit dan oplos? Ons sal dit oplos, maar daar moet net nie gesê word dat ons departement met oogklappe loop nie. Ek wil nie lank oor hierdie aangeleentheid praat nie. Laat ek nou eens en vir altyd die departement se houding ten opsigte van behuising vir Blankes, Kleurlinge en Asiërs stel: dit verskil van die benadering, van die beklemtoning, wat ons ten opsigte van Swart mense in sekere dele van die land en in die nasionale state het. Maar wat hierdie drie volksgroepe betref, wil ek vir u sê wat die Eerste Minister, wat ’n minister van hierdie departement was, so onlangs soos September 1979 gesê het, wat sy houding is, ten opsigte van sogenaamde beheerde plakkery. Hy het gesê—

Sedert September 1979 toe sy edele die Eerste Minister so kategories die beleid van die Regering oor „controlled squatting” ten opsigte van hierdie groepe waarvan ek nou gepraat het, gestel het, het niks in hierdie land verander nie. Ons was in 1979 so pas uit ’n diep resessie uit; ons was finansieel in ’n baie slegter posisie as vandag. Die behuisingsposisie in 1979 was baie slegter as wat dit vandag is. Wat het intussen gebeur om ons van mening te laat verander? Ek sal nie die klok 30 jaar terugdraai na die stadium waaraan die agb. lid vir Umbilo ons netnou herinner het nie, toe daar deur die oorlogsjare niks gedoen is, om praktiese redes, ten opsigte van behuising nie. Daarná is voorkeur aan Blanke behuising gegee, soos hy dit hier uitgespel het. Toe het die Bruinmense en ander mense in die slums sit en krepeer. Ek sal nie toelaat dat Suid-Afrika weer in die situasie verval waaruit ons hom ’n aantal jare gelede opgehef het nie.

Nou wil ek kom by die aanwending van die kapitaalvermoë wat ons het; die Staat se vermoë in hierdie verband. Die departement besef dat ons nie naastenby die geld het om in die geweldige aanvraag vir behuising te voorsien nie. Agb. lede noem hier ander lande van die wêreld. Dit is korrek. Maar u moet nie Holland en Engeland vir ons noem nie, hulle het nie so ’n groot aantal mense in die lae-inkomstegroep soos wat ons in Suid-Afrika het nie. Wat doen ons nou gedurig om te kyk hoe ons die geld wat die departement kry, kan rek om meer behuising te verskaf? In die eerste instansie kyk ons deurlopend, al die jare al, na standaarde. Die Bounavorsingsinstituut is besig om te kyk na standaarde en materiaal waarop ons kan spaar. Hoewel ons twee jaar gelede nog huise in hierdie land gebou het, laekostebe-huisingseenhede, vir R1 900, het ek, toe ek Minister geword het, gesien ons loop ons vas. Ek stem met agb. lede saam, ons sal ons standaarde moet afbring, maar ons moet by die Witmense begin. Ons kan nie verwag om geweldige kastele te bou in ons stadsen-trums, soos wat munisipaliteite in baie dorpe in die land doen nie—waar jy op marmer-vloere loop as jy by die stadsentrum inloop, en hier langsaan sit die Indiërs en Kleurlinge en krepeer, hulle het nie ’n plekkie om bymekaar te kom nie. Dit geld ook vir behuising. Wie is besig om die boukoste in dié land op te jaag? Nie die departement nie.

Die Kabinet.

Die koste is deur die privaatsektor opgejaag, deur die private man; veral verlede jaar toe lenings by bougenoot-skappe onbeperk was, toe dit eenvoudig deur die dak gegaan het met hierdie dinge. Ander mense wil ook ’n menswaardige bestel beleef—die huis is ’n persoonlike trots in hierdie land—hoekom moet hulle gedurig met die vinger kan wys: Ek sit hier, en kyk hoe lewe die Witmense.

Ek het gesê dat ek besef het dat ons probleme tegemoetgaan, en ek het toe die Louw-komitee aangestel, waarna die agb. lid vir Valsbaai my gevra het, om ondersoek in te stel na die moontlikheid om nie-konvensionele metodes te gebruik om mas-sabehuising te voorsien; om die aanvullende rol wat altematiewe voorsieningswyses kan speel, te ondersoek. Op daardie komitee is verteenwoordigers van die openbare en die private sektor; staatsamptenare, plaaslike besture, die Verenigde Munisipale Bestuur van Suid-Afrika, die Federasie van Bouny-werhede, die Stedelike Stigting en die Bounavorsingsinstituut. Wat kry ons nou? Terwyl ek die komitee aangestel het, loop enige Jan Rap en sy maat die land vol en vertel vir ons hoe ons hierdie probleem moet oplos. Ek het vir die mense gevra hoekom hulle nie voor dié komitee gaan getuig nie. Dan kan ons mos iets vind. Ek sal my laat lei deur die bevindings en voorstelle van hierdie komitee. Ek dink ons het iets in hierdie verband gedoen instede van net te praat. Ons het werklik die probleem lank vooruit gesien, toe daar baie geld was, toe die geld in hierdie land by die bougenootskappe se ore uitgeloop het. Toe daar nie ’n tekort aan Blanke behuising was nie, het ons gesien, hierdie ding kom, en toe het ek die komitee aangestel. Ek was nog nie eens behoorlik in my pos as Minister gevestig nie. Wat doen ons verder?

Ek laat opnuut en dringend kyk na gevestigde gemeenskappe wat onder die Wet op Groepsgebiede ’n ander groepskarakter gekry het en waar ons na al die jare nog nie in staat was om die mense te hervestig nie. Waar hierdie gemeenskappe aan die vereistes van afsonderlikheid voldoen, bestendig ek hulle nou. Dit bring mee dat ons ’n groot las van onsself afneem, deurdat ons nie meer nodig het om groot getalle mense te verskuif en te hervestig nie, en derhalwe ook nie nodig het om altematiewe behuising vir hulle te verskaf nie. Ek het nie gesit en wag vir die agb. lid vir Seepunt om vir my te sê ek moet dit doen nie. Ek doen dit al lank al. Toe ek verlede jaar as Adjunk-minister van Kleurlingbetrekkinge hier in die Kaap afskeid geneem het, het ek gesê ek gaan dit doen. ’n Voorbeeld hiervan is Maitland Garden Village.

In die derde plek stel ons baie meer erwe beskikbaar in die groter dorpe en stedelike gebiede; vir Blankes, maar ook vir Nie-blankes. In die toekoms sal ons net vir Kleurlinge, Swartes en Indiërs bou as hulle hulself absoluut nie kan help nie. Ons sal vir hulle erwe beskikbaar stel. Ons sal by die besteding van ons geld in groot mate die klem laat val op die skepping van infrastruk-tuur, en vir hierdie mense ’n geleentheid gee om vir hulself ’n huis daar te stel. Dit was nog altyd ons beleid dat die man vir homself moet bou; dit maak nie vir my saak waarmee hy bou nie. Hy moet net aan sekere minimum standaarde voldoen. Ons het in die afgelope tyd honderde erwe beskikbaar gestel. Ons sal in die toekoms meer klem hierop laat val.

In die vierde plek probeer ons met alle mag om in privaatgesprekke, met onder-houde, die privaatsektor aan die gang kry om te help, veral met laekostebehuising. Ons het byvoorbeeld hier in die Kaap 700 erwe beskikbaar gestel aan die Cape Chamber of Commerce, om vir hulle mense behuising te verskaf. Daar is in die jongste tyd ’n groter belangstelling aan die kant van die privaatsektor. Ek wil dit graag aanmoedig. Ek wil graag ’n beroep op Kleurling-en Indiërontwikkelaars doen om na vore te kom en vir hulle mense behuising te skep, maar ek wil ook op bouverenigings, assuran-siemaatskappye en finansieringsmaatskappye ’n beroep doen dat hulle van hulle kant af inkom in die behuisingsmark vir die Nie-blankes. Ek sal sorg dat daar nie ’n strooi in hulle weg gelê word in die Nieblanke gebiede waar hulle vir dié mense wil voorsien nie. Daar is net twee voorwaardes, hulle moet die huis verkoop of verhuur aan die bevoegde groep. Verder kan hulle besit, hulle kan „hire and fire” soos hulle wil. Ek sal sorg dat daar nie struikelblok in hul pad is nie. Hulle moet dus nie verder hieragter skuil nie, hulle sal daar nie mee wegkom nie.

Ek wil afsluit deur te sê dat ek dink die Staat het oor die jare sy goeie wil in hierdie verband getoon. Ons het ons uiterste gedoen. Ons het ’n onvergelyklike rekord wat dit betref. Ons kan geblameer word dat ons sovéél uit die Staatskas bestee het, soos baie mense wel doen. Die feit is dit, die privaatsektor het in die verlede nie sy kant gebring nie. Dit is nou tyd vir hulle om dit te doen. Ons sal probeer met mooipraat, ons sal probeer met insentiewe, ons sal probeer om hulle by behuising betrokke te kry— maar die een of ander tyd sal hulle moet na vore kom—veral die werkgewer. Ons en die privaatsektor bestee te min aan behuising in hierdie land. Ons kan net nie daarvan wegkom nie. As ons ons besteding aan behuising as ’n persentasie van die bruto binnelandse vaste investering uitdruk, is dit vir die jare 1977-’79 in Suid-Afrika 10,8%. Noorweë, met sy homogene Blanke bevolking, 15,2%. Portugal, 18,2%; die Verenigde Koninkryk, 19%. Australië, 21,3%. Nieu-Seeland, 25,6%. Spanje, 26,5%. Die VSA, 26,6%— en ook Kanada. Die Nederlande, 27,2% en Wes-Duitsland 28%. In aanmerking geneem dat Suid-Afrika nog ’n snel ontwikkelende nywerheidsland is en geweldig baie moet bestee aan die infrastruktuur vir nywerhede, is dit nogtans duidelik dat die Republiek se investering in behuising in verhouding tot sy bruto investering in kapitaalgoedere aansien-lik laer is as in die genoemde lande. Die Staat sal sy deel doen, en ek het vandag weer hier vir u gewys dat dit ’n hoë prioriteit van die Staat is, maar die privaatsektor sal aan sy verpligtinge in hierdie verband nie kan ontkom nie. Ek laat dit eers daar.

Mnr. die Voorsitter, ek wil my graag aansluit by die woorde wat die agb. lid vir Seepunt tot die Minister gerig het en hom verwelkom by die hantering van sy portefeulje hierdie eerste keer. Ek wil ook die gevoel uitspreek dat dié Minister met die sake wat onder sy beheer val, met ’n baie groter mate van simpatie en wysheid handel as wat ons onder sy voorganger gewoond geraak het.

Ag, maar julle moet nou nie onsin praat nie.

Ja, maar dit is so. Ek het dit al vantevore gesê. Ek het dit vir die agb. Minister al gesê voordat hy in hierdie posisie aangestel is, en hy weet ek is reg.

Die vergroting van die begrotingsbedrag wat die agb. Minister aangekondig het, die begrotingsbedrag vir die Nasionale Behuisingsfonds, met R44 miljoen is uit die aard van die saak ’n stap wat ons verwelkom, waaroor ons bly is en wat ook inderdaad die Opposisie se standpunt in hierdie verband korrek bewys het. Ek verwys veral na beroepe wat die agb. lid vir Seepunt in hierdie verband gedoen het, om in die huidige begroting iets drasties te doen. Die Minister het verwys na die persentasies Blankes, Kleurlinge en Asiërs en Swart mense wat inderdaad van staatsbehuising gebruik maak wanneer hulle binne daardie kategorie val, wanneer hulle daarvoor kwali-fiseer. Ons is daarvan bewus dat groter persentasies onder die Swart, Kleurling-en In-diërbevolking inderdaad van hierdie fasiliteite gebruik maak. Ons wil ook die hoop uitspreek dat hierdie wanbalans mettertyd reggestel kan word. Behalwe al die ander faktore wat vir hierdie wanbalans verant-woordelik is, onder andere die verskil in in-komste, en die onderliggende probleme daarvan, is die Regering se ideologiese beheptheid wat ons nie kan ignoreer nie. Die toepassing van die Wet op Groepsge-biede is een van die faktore wat daartoe bygedra het; die ongelyke toepassing van die Wet op Groepsgebiede. U kan maar kyk na die antwoorde op vrae wat ek in die Raad gestel het oor die beskikbaarheid van bou-grond vir Blankes, Kleurlinge en Asiërs. Die ongelykheid wat daar geheers het, het tot hierdie situasie bygedra. Ek het oor die afge-lope drie jaar vrae gevra oor bougrond vir hierdie groepe en skokkende antwoorde ontvang.

Hierdie Regering het ook dikwels opgetree as die vernietiger sowel as die skepper van behuising. Dit is nog ’n aspek wat tot hierdie soort situasie bygedra het. Die agb. lid vir Seepunt het baie goeie punte in sy toespraak gemaak. Hy het oor die departement gekla en oor die mate waarin die departement nog met ideologiese beheptheid sukkel. As hy ooit bevestiging nodig gehad het vir die standpunt wat hy uitgespreek het, dan is dit vir hom verskaf deur die opmerking van die agb. lid vir Bellville oor die kwessie van instromingsbeheer, en dat hy glo dat instromingsbeheer, en dat hy glo dat instromingsbeheer versterk moet word om die behuisings probleem op te los. Dit is die departement se plig om met die werklikheid saam te lewe. As hierdie departement ook wil saamspeel in die droomwêreld waarin ander departemente hulle begewe, dan sal hy op groot skaal in die moeilikheid beland. Verstedeliking is ’n feit van die lewe waarmee ons, soos mense in ander lande, moet saamlewe. Nywerheidsdesentralisasie en ander pogings is jare lank al aangewend om die verstedelikingstempo te laat afneem en stop te sit, maar ons weet mos hoe beperk die sukses in daardie opsig was. Om hom nou weer na hierdie ou metodes te wend, is om moeilikheid te soek. Ons hoop van harte die agb. Minister sal nie veel aandag daaraan gee nie, dit is in elk geval nie sy saak nie.

Mnr. die Voorsitter, mag ek die agb. lid ’n vraag vra?

Ek is bevrees nie. Ek het te min tyd. Ek sou dit baie graag wou doen. ’n Ander aspek wat spruit uit hierdie ideologiese beheptheid is natuurlik die onrealistiese aandrang op standaarde van behuising wat nie altyd gehand-haaf kan word nie. Ek is bly die agb. Minister het daaroor gepraat. Die agb. Minister het inderdaad opgewonde geraak, en ons gekritiseer asof ons aan hierdie kant van die Raad oor iets praat waarvan nou vir die eerste keer melding gemaak word. Ek kan net vir die agb. Minister noem dat in die jaarverslag van sy departement genoem word dat hierdie dinge juis nou ondersoek word. Ons is natuurlik bly daaroor. Al sê die agb. Minister dus dat hierdie dinge jare lank al getoets is en te lig bevind is, wil ek hom darem daarop wys dat volgens die jaarverslag opnuut ondersoek ingestel word na hier die dinge. Hy het dit self bevestig, en ons is bly dat dit inderdaad die geval is. Daar is juis tekens in die jaarverslag dat die Minister en sy departement hulle probeer loswikkel uit hierdie dogmatiese verbondenheid aan onrealistiese hoëstandaardbehuising. Sy vrae aan die agb. lid vir Hillbrow, dink ek, was kort in Suid-Afrika regverdig beslis nie ’n situasie waar ons hoef gebruik te maak van erf-uasie waar ons hoef gebruik te maak van erf-en-diens-skemas of hierdie klas van ding nie. Ons weet mos dat wat betref die ander rasse, en veral die Swartes, ons eenvoudig ’n krisis-situasie het, waar ons ons na iets nuuts moet wend, en daar is die erf-en-diens-skema ’n moontlike oplossing. Ek vind dit ook verbasend dat die agb. lid vir Langlaagte—ek is jammer hy is nie hier nie—ook gesê het dat erf-en-diens-skemas niks beteken nie. Sy argument lui dat die dienste eintlik die helfte van die koste van nuwe behuisingskemas uitmaak. Die agb. lid weet egter dat dit ’n valse argument is, want die soort dienste wat deel uitmaak van ’n erf-en-diens-skema kos mos nie ’n fraksie van die koste van dienste wat gepaard gaan met die verskafflng van kon-vensionele behuising van ’n hoë standaard nie.

Jy is onkundig, man!

Daar is mos geen twyfel daaroor nie. Die agb. Adjunk-minister weet mos dat daar in baie van die skemas wat deur sy departement geskep is, asook did wat geskep is deur die ander departemente wat ook die belange van anderskleuriges behartig, tot vandag toe dikwels net ’n paar krane in ’n hele dorpsgebied is en dat selfs die vullisverwyderingsdien-ste—inderdaad al die dienste wat van ower-heidsweë gelewer word—van ’n uiters beperkte aard is. Dit is nie naastenby ’n ideale situasie nie, maar ons moet mos êrens begin. Agb. lede aan daardie kant weet mos dat die eenvoudige waarheid is dat daar nie vir erf-en-diens-skemas en kembehuising-skemas altematiewe is nie. Agb. lede aan daardie kant het mos nie ’n alternatief nie. Hulle kan die probleem onder die mat vee, soos gebeur het in die geval van Nyanga, ens., m.a.w. ’n mens kan die hutte wat daar staan tot niet maak, maar dit is nie asof ’n mens daardeur ’n alternatiewe vorm van behuising skep nie. Daarmee probeer ’n mens net die probleem uit die oog verwyder, en dit skep vir niemand enige oplossing nie. Daarom sê ek dat alhoewel die erf-en-diens-skemas en kembouskemas nie ’n alternatief vir konvensionele behuising is nie, skep dit nietemin ’n oplossing wat byko-mend tot konvensionele behuising toegepas kan word, en ek is bevrees ons sal van daar-die oplossing gebruik moet maak, want vir die soort mense vir wie erf-en-diens-skemas van waarde is, is daar eenvoudig geen ander alternatief nie, in elk geval nie in hierdie stadium nie.

Dit bring my by ’n aspek waarvan sekere ander agb. lede reeds kortliks melding gemaak het. Ek verwys na die kwessie van woonstelle en huurbeheer. Ek wil graag net ’n lansie breek vir die goeie woonsteleienaar, die goeie „landlord” soos hy genoem word. Daar was baie redes om in die afgelope jaar of twee kennis te geneem het van die slegte woonsteleienaar wat elke keer van die wetlike situasie gebruik gemaak het om woonstelbewoners op die gruwelikste moontlike manier uit te buit. Dit is tog tot die krediet van baie woonsteleienaars dat hulle nie van wetlike skuiwergate gebruik gemaak het om mense uit te buit nie.

Ek wil juis praat van daardie mense wat eienaars is van woonstelle wat nog onder huurbeheer is. [Tyd verstreke.]

Ek weet wat jy wil sê. Ek sal daarop antwoord.

Mnr. die Voorsitter, ek weet nie of dit te veel is om te verwag dat die agb. lid vir Groenpunt in een of ander stadium ’n positiewe bydrae lewer nie. Ek het werklik met aandag probeer luister na wat die agb. lid vir Groenpunt gesê het. Dit het weer eens neergekom op negatiewe kritiek op wat die Departement van Gemeenskapsontwikkeling probeer doen. Die agb. lid het onder meer gepraat van in-stromingsbeheer wat op geen manier hoegenaamd doeltreffend toegepas kan word nie. Die vraag is egter of ons dit dan maar net daarby moet laat. Moet daar geen in-stromingsbeheer wees nie? Wat is die beleid van sy party? Is dit die beleid van sy party dat ons maar, soos onder meer in baie ander stede van Afrika, groot krotbuurtes moet laat ontstaan waar mense sonder werk saamtrek? Is dit die alternatief? Is dit hoe ’n mens ’n bydrae lewer in ’n debat oor gemeenskapsontwikkeling wat ek as ’n baie belangrike debat beskou?

Jy weet natuurlik dat dit ’n volslae mislukking was.

Ek beweer dat dit tot dusver hoegenaamd nie ’n mislukking was nie. Trouens, ek dink ons slaag in ’n baie groot mate met instromingsbeheer, soos dit op ’n menslike wyse toegepas word …

Menslike wyse?

Natuurlik, op ’n menslike wyse sover as wat dit moontlik is. Ek wil my egter nie laat mislei deur te reageer op wat die agb. lid vir Groenpunt te sê gehad het nie, want anders sal my hele toespraak noodwendig ook baie negatief moet wees.

Ek wil net graag enkele gedagtes opper in verband met Kleurlingbehuising. As ’n mens die verslag van die Erica Theron-kommissie deurlees, kom jy onder die indruk dat daar baie swaar klem gelê word op die feit dat daar in sekere Kleurlingwoonbuurtes nog ’n gebrek is aan sekere openbare dienste. Dit was egter vir my opvallend dat daar selde of ooit melding gemaak is van die feit dat daar ook spesifieke behoeftes vir handelsfasiliteite bestaan. Daar is natuurlik geen verskil tussen die vermoëns van ’n lid van die Kleurlingbevolking en dié van enige ander bevolkingsgroep wanneer dit kom by handel dryf of die uitoefening van enige ander beroep nie. Daar bestaan egter tog verskille as gevolg van hul mindere deelname aan die handel en ander profesionele beroepe in die verlede. Ek dink dat die beleid van die agb. Minister se departement daarmee rekening sal moet hou dat Kleurlingleierskap veral binne gemeenskapsverband saamhang met die geleentheid om binne daardie gemeen-skap meer as net formele onderrig, of opleiding te verkry. Hy moet ook binne daardie gemeenskap ’n werksterrein hê wat van hom ’n entrepreneur of ondernemer sal maak wat oorspronklik kan dink. Wat ek eintlik probeer sê, is dat enige woonarea nooit ’n werk-like gemeenskap sal kan word as hy nie sy leiers juis kan trek uit ’n sentrale besigheidskem wat dan in die praktyk die opleidings-terrein aan hierdie mense bied nie.

Dit moet dan mos ook ons ideaal wees— en ek dink ek het dit agtergekom uit wat die agb. Minister so pas gesê het—dat daardie gemeenskap self-onderhoudend moet word, in die eerste instansie ten minste op die gebied van diensvoorsiening en later selfs op die gebied van behuising. Ons moet natuurlik nooit die geweldige bydrae wat hierdie Departement van Gemeenskapsontwikkeling tot die voorsiening van behuising gemaak het, uit die oog verloor nie. Die agb. Minister het vroeër melding gemaak van die 160 600 wooneenhede wat in die afgelope vyf jaar verskaf is. Aangesien ons nou van die Kleurlinge praat, kan ek miskien net noem dat 86 000 van daardie wooneenhede aan die Kleurlinggemeenskap toegewys is. Ons mag egter nie daarby vassteek nie. Deur bloot huisvesting te verskaf, maar om nie die sentrale hart, die besigheidskem, ook te verskaf nie, kan daar van ’n woonarea nie werklik ’n gemeenskap gemaak word nie. As ons in die Suid-Afrikaanse konteks dit vooropstel dat ons sosio-ekonomiese ontwikkeling en politieke stabiliteit wil hê, moet die uitgangspunt van hierdie Regering—en al die agb. lede aan hierdie kant van die Raad —wees dat elke bevolkingsgroep ’n reg op ’n eie gemeenskapslewe het, en ek beklemtoon die „reg op ’n eie gemeenskapslewe”. Dit moet egter ’n eie gemeenskapslewe van ’n sekere gehalte wees, wat myns insiens alleen moontlik is as ons ’n gemeenskap kan skep wat as sentrale punt sy besigheidskern het waaruit sy leiers ook kan kom, en daardie leiers hulle dan aan hul mense diensbaar kan stel.

Hoe belangrik ag hierdie Regering ’n eie gemeenskapslewe? Ek wil net ’n paar kort stukkies aanhaal uit die toespraak van die agb. Eerste Minister. Die agb. Eerste Minister vergelyk ’n eie gemeenskapslewe met ander alternatiewe wat aangebied word, onder meer dié van die amptelike Opposisie, en sê hy die volgende—

Dan spel die agb. Eerste Minister dit breedvoerig uit. Hy sê ook—

Voorts sê hy weer eens—

Dan spel die agb. Eerste Minister uit presies wat hy daarmee bedoel, en dan kom die volgende—

Dan kom ’n baie belangrike deel—

Die hele begrip van verdeling van mag en ’n eie gemeenskapslewe kry myns insiens alleen inhoud as ons so ’n gemeenskapslewe ook aan die Kleurlingbevolkingsgroep gun sodat hulle hul eie vermoëns en aspirasies daar binne ten volle kan uitleef.

Ek dink dit is moontlik as ons kyk na die pragtige voorbeeld van Mitchell’s Plain. Ek wil kortliks aanhaal wat reeds in Mitchell’s Plain gebeur het in verband met die skepping van die besigheidskerns of „-harte van gemeenskappe” wat ek reeds genoem het. Daar het ons reeds die eerste pragtige suksesstorie, die eerste pragvoorbeeld daarvan, gehad. Daar word geraam—en ek verwys agb. lede na die verslag van die Departement van Gemeenskapsbou—dat die handels-aktiwiteite in die stadskern van Mitchell’s Plain 2 500 addisionele werkgeleenthede vir Kleurlinge sal skep. Voorts word daar ook geraam dat die jaarlikse kleinhandelspoten-siaal van Mitchell’s Plain teen 1985 R115 miljoen sal beloop. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek wil die agb. lid vir Fauresmith hart-lik gelukwens met sy uitstekende en baie interessante toespraak.

Die agb. lid vir Groenpunt het onder meer na verstedeliking verwys. Ek wil hom nie ’n onreg aandoen nie, maar verstedeliking is ’n onafwendbare verskynsel waarmee ’n mens maar vir lief moet neem, want niemand kan iets daaromtrent doen nie.

Onbeheerde verstedeliking skep matelose ellende in baie dele van ons land. Dit is natuurlik ook ’n ou verskynsel, en die ellende neem natuurlik ook by die dag toe. Daarom kan Suid-Afrika met sy veelvolkige samestelling, en die probleme van sy ver-skeie bevolkingsgroepe, nie sommer sê dat Gods water maar oor Gods akker moet loop en al die gepaardgaande ellende maar sommer moet plaasvind nie, want dan sou daar geen wet, orde, stabiliteit en vooruitgang wees nie. Hierdie departement kan ook nie sommer sê dat plakkery …

Maar dit is onvermydelik.

Sal die agb. lid my asseblief ’n kans gee? Dit is nie onvermydelik as daar reg beplan word nie. [Tussenwerpsels.] As die agb. lid my net ’n kans sal gee, sal ek verder verduidelik. Aangesien plakkery normaalweg op onbeheerde verstedeliking volg, spreek dit mos vanself dat ’n behoorlike regering nie met sy arms gevou sal sit en sê die ellende moet maar voortduur nie. Nee, wanneer ’n mens van verstedeliking en plakkery praat, moet jy dinge in perspektief sien, want die probleme wat daaruit voortvloei is legio, en hulle is ook groot probleme.

Vandag wil ek interessantheidshalwe kort-liks verwys na die geskiedenis van plakkery in Suid-Afrika. Jan van Riebeeck het reeds in 1655 gekla dat 50 van die destyds inheemse bevolkingsgroep onwettig by die fort gehuggies opgerig het. In 1836 moes die destydse goewemeur strenger maatreëls tref om onbeheerde plakkery die hoof te bied. In 1879 was daar die beroemde Cape Vagrancy and Squatting Act toe daar maatreëls getref moes word om hierdie euwel te probeer bekamp. Ten spyte daarvan het hierdie euwel sy kop verder uitgesteek. Dit wil egter nie sê dat indien daar nie maatreëls getref is, die euwel nie op ’n gegewe moment groter sou gewees het nie.

Kom ons kyk wat gebeur het gedurende en na die Eerste en Tweede Wêreldoorlog. Die verskynsel het sulke afmetings aan geneem dat daar in 1942 geraam is dat daar in die Kaap en omliggende streke nie minder as 82 000 plakkers gewoon het nie. As ’n mens dit in ag neem en die hele aangeleent-heid in die regte perspektief beskou, moet jy noodwendig geweldige waardering hê vir die werk wat die departement en die Regering in die geheel gedoen het om daardie ongelukkige mense oor die jare heen te vestig en te behuis. Dit is natuurlik ’n langsame taak. Dit is nie ’n taak wat tot vandag of môre beperk kan word nie. Dit is nie ’n probleem wat onmiddellik deur die huidige geslag opgelos kan word nie. Dit is vanself-sprekend ’n taak wat so lank sal duur as wat daar mense is, maar ons moet nietemin waardering hê vir die enorme vordering wat hierdie Regering—en spesifiek hierdie departement—gemaak het om ons mense in die laer inkomstegroepe te huisves. Volgens alle skrywers—en ek dink nie ek oordryf as ek dit vandag hier sê nie—is daar geen land in die Derde Wêreld wie se prestasies naastenby vergelyk kan word met dié van hierdie land en sy Regering nie. [Tussenwerpsels.] Daar is geen ander land met vergelykbare omstandighede wat selfs naastenby Suid-Afrika se vordering op die gebied van behuising kan ewenaar nie. Daarom is dit so oneindig belangrik dat ons, in ’n gesprek soos hierdie, sake in perspektief moet sien wanneer dit kom by verstedeliking en die plakkery wat normaalweg daarop volg.

Wanneer ’n mens oor hierdie sake praat, kom daar egter by jou ’n vraag op in verband waarmee daar ook baie min perspektief geopenbaar word, en dit is: Wat is die redes vir plakkery? Daar is natuurlik ’n baie naïewe oplossing. Ons verskaf net behuising en die plakkery is onmiddellik iets van die verlede. Dit is mos egter ’n halwe waarheid. Plakkery kan mos nie net met behulp van behuising uit die weg geruim word nie. Plakkers verlaat mos nie hul plek van oorsprong omdat hulle ontevrede is met hul tradi sionele vorm van behuising nie. Nee, hulle het hul plekke van oorsprong verlaat omdat hulle onder die waan verkeer het dat dit in die stede met hulle beter sou gaan omdat-daar vir hulle daar baie meer werkgeleent-hede sou wees. Wat is dan die klaarblyklike oplossing? Die klaarblyklike oplossing lê in wat hierdie Regering al van die vroegste tyd af konsekwent besig was om te doen by wyse van beplanning, desentralisering, opleiding en die skep van werkgeleenthede. Is dit dan nie ook moontlik dat daar in die tye waarin ons lewe ’n landbouleier of ’n nyweraar dalk sal voorstel dat ons minder moet meganiseer en meer van ons beskik-bare hande-arbeid gebruik maak nie? Ek sê dit omdat dit vir ons in Suid-Afrika ontsettend belangrik is om in ons hinterland werkgeleenthede te skep. As daar so ’n landbouleier of nyweraar na vore sou tree, sou ons dan in hierdie verband soveel meer kon vermag om die onmoontlik vinnige toename in plakkery die hoof te bied.

Ons kan egter ook vra wat die omvang van plakkery hier in Suid-Afrika is. In hierdie verband kan ons na my mening ook hulde bring aan hierdie departement. As ’n mens die geweldige omvang van die probleem in ag neem waarmee hulle te doen gehad het, en as jy sien hoe die getal plakkers afgeneem het tot minder as 19 000, besef jy hoeveel hierdie departement in werklikheid reeds vermag het.

Dit is natuurlik vanselfsprekend dat ons plakkery beperk is tot die grootste metropole of sentra, bv. Kaapstad, Durban, Port Elizabeth, Kimberley, Pietermaritzburg en Pretoria.

’n Ander vraag wat ’n mens jouself kan afvra, is: Waarom kan ons nie plakkery maar ooglopend toelaat nie? Dit is miskien die beleid van ons agb. kollegas oorkant dat ons plakkery maar sonder meer—en eintlik onwettig—moet toelaat. Die antwoord lê natuurlik voor die hand, en die agb. Minister het dit vandag baie duidelik hier uitgespel. Geen land wat ’n hoë premie op orde en goeie maatskaplike toestande plaas, kan die onhigiëniese saamdromming van ’n mense-massa, wat normaalweg die broeines van ellende, siektes en talie tragedies is, sonder meer toelaat nie. [Tussenwerpsels.] Daarom kan hierdie Regering—en meer spesifiek hierdie departement—dit mos nooit sonder meer toelaat nie. Daarom is dit dan ook verskriklik belangrik dat ons te alle tye poog om nougeset die riglyne na te volg wat ons Regering en hierdie departement neergelê het om hierdie tragedie die hoof te bied. Die riglyne is al verskeie kere hier baie duidelik uitgespel, maar ek wil net graag weer na hulle verwys.

Ek dink dit is uiters belangrik dat daar in verband met ons Swart mense instromings-beheer moet wees. Dit kan mos nie anders nie. Niemand in hierdie Raad kan vandag opstaan en sê ons bepleit die afskaffing daarvan nie. Dit moet vanselfsprekend daar wees. Daar moet egter steeds gepoog word om in die hinterland werkgeleenthede vir ons mense te skep. Derdens is dit belangrik dat daar gepoog word om huisvesting te verskaf aan die mense wat daarop geregtig is. Die agb. Minister het dit alles baie duidelik vandag hier uitgespel. Hierdie misverstand of wanopvatting dat dit alleen die Staat se plig is om te alle tye huisvesting aan mense te voorsien, moet uit die weg geruim word. Dit is ’n heel verkeerde opvatting. Dit kan eenvoudig nie gebeur nie. Dit kan nie in Suid-Afrika gebeur nie en dit kan ook nêrens elders in die wêreld gebeur nie. Dus die belangrikheid van wat somtyds genoem word „die driemanskap”, die Staat, die privaat-sektor en die individu. Elkeen moet sy kant bring. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek het op ’n ander geleentheid, gedurende die bespreking van ’n ander begrotingspos, die kwessie van plakkery behandel. Ek is dus nie van plan om dit vandag verder op te volg nie. Ek wil egter net aan die agb. lid vir Newton Park, wat so pas gaan sit het, sê dat as hy dink dat plakkery geweldig verminder het, hy gerus weer kan gaan kyk. Hy moet ’n bietjie kom kyk wat daar in die omgewing van Durban aangaan. Die agb. Adjunk-minister sal weet waarvan ek praat. Die feit dat dit in kwaZulu plaasvind, beteken nie dat die verskynsel verdwyn nie. Die verskyn-sel het net van een plek na ’n ander verskuif. Dit is beslis nie ’n probleem wat afgeneem het of wat besig is om te verdwyn nie.

Die agb. Minister het gesê dat die tyd verby is dat daar verwag kan word dat die Regering alleen behuising aan mense moet verskaf. Ek stem heelhartig met hom saam dat dit onmoontlik is vir enige regering om alle behuising te verskaf. Die agb. Minister het egter ook gepraat van werkgewers, bou-genootskappe en ander dele van die privaat-sektor wat nie hul deel bydra nie. Hy moet egter nie met sulke vroom praatjies na vore kom nie. Wil hy werklik voorgee dat die Regering geen struikelblokke in hul weg plaas nie? Waar kan ’n werkgewer wat ’n huis vir ’n Swart werknemer in die omgewing van Durban wil bou, in werklikheid so ’n huis oprig?

Nee, dit is nie my „job” daardie nie.

Daardie agb. Minister het gepraat van alle rasse, maar nou skuif hy reeds een-derde van die probleem van die baan af. Dit het net mooi een-derde van die probleem uit die weg geruim.

Nee, ek het gepraat van Blankes en … [Tussenwerpsels.]

As ek ’n huis vir een van my werknemers in Durban en omgewing wil bou, waar sal ek ’n stukkie grond kry waarop ek daardie huis sal kan bou? Is daar grond beskikbaar?

Ja, daar is!

Elke keer as ek egter navraag doen namens mense wat hul werknemers graag wil help, word daar gesê daar sal volgende jaar grond beskikbaar wees, of miskien die jaar daarop, ens. Laat ons nou ’n oomblikkie eerlik wees. Daar is so iets soos ’n Groepsgebiedewet en daar is talie beperkinge. Daar is ook so iets soos die reg om eiendomsreg te verkry as dit ’n Blanke maatskappy is wat ’n lening toestaan vir die oprigting van ’n huis. Daar is baie probleme, maar dit is nie nou die tyd om op al daardie probleme in te gaan nie.

In die kort tydjie tot my beskikking wil ek graag ’n saak behandel wat van baie groot belang is vir my kiesafdeling.

This department has two responsibilities. One is to provide housing and the other is to protect the public against exploitation. I agree that a great deal has been done in the provision of housing, but in recent times, I believe, the Government is washing its hands of its responsibility for the protection of the public. I do not want to get involved in the theoretical argument about whether rent control is good or bad. I am not arguing about theory now. Obviously rent control is not the answer, and equally obviously the ideal is to allow supply and demand—the operation of normal private-enterprise practices, to be the deciding factor. I am thinking, however, of the reality and not the ideal, not the Utopia the Government always envisages. The Government, it seems, can see Utopia in the most impossible places. I, however, am talking about the reality of the situation, about what is happening. They would also be able to see the reality of the situation if they could put themselves in the shoes of the people with fixed incomes, pensioners or people living on investments. In the discussion of other votes I have offered to take Government members around my constituency. I wonder how many of those hon. members have ever had, day after day, to walk from one estate agent to another or from one letting agent to the next seeking a flat. If those hon. members were to take my offer literally and put themselves in the shoes of those people, they would very soon have worn their shoes out, because it is a question of going from one letting agent to another. The hon. the Minister knows that there are almost no flats available that are within the reach of a pensioner. Let us imagine ourselves as pensioners with R109 per month, or perhaps a couple with R218 per month. [Interjections.] Remember, it is not yet 1 October. I am talking about the position today. On that money those people have to come out. Even if the position improves slightly in October, by that time the rents will have gone up again.

I can give many examples. One of the buildings about which I am still waiting for an answer is a block of flats called Tenbury. In three years the rent for a particular flat went up from R120 to R125, and then finally to R203 on 3 June this year. That is not all. There is another building where the rent went up from R109,72 to R150, and this was also in the month of June. There were, in fact, two increases within six months, on 1 January and in June. So from January to June there was a 50% increase. Another building went up from R66 to R79. So I can go on with building after building. Olwyn Court went up by 50%. The rentals of the rent-controlled flats in this particular block are higher than that of the uncontrolled flats that are being let on the open market.

It is possible.

When I took the matter up, they said that they determined what they considered to be a reasonable rental. But here we have controlled flats fixed at a higher rental than the ordinary commercial letting rate. If the Rent Board is supposed to fix a reasonable rental, surely the first thing it will take into account is what the landlord is asking for flats in the same building on the open market. Surely that must be a reasonable rental if that is all the landlord is asking. What he wants is to sell those flats.

Mr. Chairman, I can raise point after point. I have files of correspondence. The regulations for determining the protected tenant’s position is something I wrote about months and months ago. Permits for reconstruction are issued where everybody has to get out of a building because they have to put new electric wiring in. I have just had a Supreme Court case, where with the aid of legal aid we fought a case right through to the Supreme Court. Like TAFTA did in its annual report this year, I want to say in respect of Durban that it is a critical situation for hundreds—no—thousands of people in South Africa. I believe we cannot simply say: “It is a lovely country. The sun is shining. We have built a lot of houses and are now getting rid of rent control.” I believe we owe these old people a responsibility.

I come back to my old proposal and I conclude with this: Why in heaven’s name does the Government not buy up these old buildings which are being sold quite cheaply to developers who dolly them up and sell them as holiday flats at a fantastic profit? Why does the Government not, with the help of private enterprise, let those flats to the needy? Bring in private letting agents if the Government cannot do it themselves. For the money they spend on building ten houses, they can accommodate 50 tenants in an old block of flats simply by doing it up and making it habitable.

It is not creating extra accommodation to buy flats like that.

It is, because that accommodation is being lost to the needy. They are being turned into luxury flats. Marlborough Court, which I am dealing with at the moment, is being turned into double luxury flats to sell to holidaymakers who come down two or three times a year from Johannesburg. The rest of the year this building stands empty. Hundreds and hundreds of flats are standing empty, belonging to holidaymakers who use them for a month or two a year. All those old people are being thrown out so that their flats can be converted into luxury flats. This developer is, therefore, reducing the number of flats that are available. [Time expired.]

Mnr. die Voorsitter, ek dink dat daar ’n basiese verskil bestaan tussen hierdie kant van die Raad en die amptelike Opposisie met betrekking tot ons benadering van hierdie probleem. Soos ek die agb. Minister verstaan, is die uitkyk van hierdie kant van die Raad dat die behuising-strategie nie net daarop gemik is om onderdak aan mense te verskaf nie, maar ook gemik is op die bevordering van ’n gebalan-seerde gemeenskapsontwikkeling en die vorming van gemeenskappe wat stabiele eenhede sal wees sodat ’n stabiele bevolkings-eenheid verkry kan word. Dit is waar die verskil in benadering lê tussen hierdie kant van die Raad en daardie kant van die Raad.

Die agb. Opposisie se uitgangspunt is plakkery en enige ander manier net solank as wat die situasie verwar kan word. Hulle het nie standaarde, ’n strategie of ’n substantiewe ontwikkeling van gemeenskapslewe met hulle voorstelle in gedagte nie.

Wat die agb. lid vir Durban-Punt betref, het ek simpatie vir die probleme waarop hy gewys het. Hier is die probleem egter dat ’n mens nie van die Regering kan verwag om die probleemalleen op te los nie. Ek sal later in my toespraak weer op ’n paar stellings van die agb. lid reageer. Hy het sekere vrae aan die agb. Minister gestel en ek glo dat die Minister hom self daarop sal antwoord.

Wanneer ’n mens na die bedrywighede van die departement oor die afgelope paar jaar kyk wat die agb. Minister en sy twee Adjunkte aan die roer van sake gestaan het, voel ’n mens dankbaar vir wat hulle vermag het. Daar is byvoorbeeld die gemeenskaps-projekte om in bestaande woongebiede geriewe te skep. Dit is iets wat oor die afgelope paar jaar plaasgevind het. ’n Mens sien dat ’n bedrag van R65 812 967, en ’n bedrag van R21½ miljoen vir die Nasionale Behuisingsfonds, goedgekeur is vir die ontwikkeling van gemeenskapsprojekte. Hier-die fondse sal baie bydra tot gemeenskaps-ontwikkeling en die daarstelling van stabiele gemeenskappe. Dit is heeltemal ’n ander strategie as wat die agb. Opposisie voorstel.

As ons na al hierdie goeie werk en die nuwe benadering van die departement kyk, sit ons egter nog met probleme. Ons het te min behuising en het te kampe met ’n bevolkingsaanwas wat van die hoogste in die wêreld is. Ten einde hierdie behuisingskrisis die hoof te kan bied, wil ek op die volgende knelpunte wys wat na my mening identi-fiseerbaar is. Eerstens, het ons ’n tekort aan beskikbare grond. Tweedens het ons ’n tekort aan beskikbare kontantvloei en kapitaal ten einde behuising te finansier. Derdens, is boukoste ook te hoog. Vierdens, word bestaande behuising nie effektief gebruik nie.

Wat die oneffektiewe benutting van bestaande behuising betref, wil ek verwys na ’n bestaande ordonnansie in die Kaapprovinsie. Ek sal bly wees as die agb. lid vir Umbilo daarop wil reageer en vir ons wil sê of dit ook die geval in Natal, die Transvaal en die Vrystaat is. Ek verwys na die ordonnansie wat in Kaapland bestaan dat daar op een perseel nie meer as een huisgesin in ’n gebou mag woon nie. Prakties gebeur dit vandag in duisende gevalle dat daar mense is wat deur die aanbou van ’n badkamer of ’n klein kombuisie woongeriewe wil skep vir òf hulle ouers òf ’n familielid òf iemand anders wat daarin geakkommodeer kan word.

Skoonma se hoekie.

Ja, skoonma se hoekie. As hierdie ordonnansie opgehef kan word sodat dit wel kan gebeur, glo ek dat dit baie daartoe kan bydra om verligting in hierdie verband te bewerkstellig.

Ek dink ons almal stem saam dat ons ’n totale behuisingstrategie in hierdie land van stapel moet laat loop. Die agb. Minister het vandag baie duidelik laat blyk dat dit sy voorneme is. In hulle nuusbrief van 6 Mei 1981 steun die Kamer van Koophandel hierdie siening en verklaar dat daar nie van die Regering verwag kan word om op sy eie in al die behuisingsbehoeftes te voorsien nie. Hulle sê—

So kan ’n mens ook verwys na wat dr. Webb in die Sunday Times geskryf het.

Ten einde hierdie totale strategie te ontwikkel, glo ek dat die credo moet wees dat daar ’n huis vir elke gesin van ’n redelike standaard en binne daardie gesinne se ver-moëns verskaf moet word. Ten einde dit te kan doen, glo ek dat ons om die posisie te stabiliseer nie moet dink aan die herinstelling van huurbeheer soos ek dink die agb. lid vir Hillbrow ten dele te kenne gegee het nie, omdat dit nie die oplossing is nie. Ons moet eerder op die aanmoediging van die private bedryfslewe konsentreer, sodat meer ontwikkeling kan plaasvind.

Ek wil dus aanbeveel dat ’n pakketooreen-koms aangebied word, wat byvoorbeeld belastingverligting wat verband hou met die waardevermindering op geboue kan insluit. Dit is vir my ’n beter alternatief as byvoorbeeld die subsidiëring van rentekoerse soos sommige mense te kenne wil gee die agb. Minister van Finansies in die vooruitsig gestel het toe hy ’n sekere toespraak gelewer het.

Na aanleiding van wat dr. Webb gesê het, het die Sunday Times van 19 Oktober 1980 onder meer soos volg berig—

Ek dink dat ons in plaas van subsidiëring eerder meer behuisingsprogramme moet aanpak. Ten einde meer geld beskikbaar te stel, moet daar aan die volgende gedink word. Ten einde bougenootskappe in die geleentheid te stel om langtermynfondse teen gestabiliseerde rentekoerse te skep, moet hulle toegelaat word om net soos banke VDS’e of verhandelbare sertifikate uit te reik. Dit sal die skepping van langtermyn-fondse teen gestabiliseerde rentekoerse in die hand werk.

Tweedens, wat bougenootskappe self betref, moet hulle die diensbaarheidmotief in plaas van die winsmotief handhaaf met die verskaffing van fondse om sodoende die individu behulpsaam te wees met die verkry-ging van huise, om behulpsaam te wees met die skepping van maatskappye vir die verkryging van woonstelle in plaas daarvan om self daarin handel te dryf. In hierdie verband wil ek graag verwys na wat byvoor-beeld in Denemarke gedoen word. Daar het hulle 500 koöperatiewe behuisingsvereni-gings of openbare nutsmaatskappye wat reeds 280 000 huise opgerig het waarin ongeveer een miljoen mense woon. In Engeland bestaan daar ’n soortgelyke situasie. Nog meer mense en organisasies as in Denemarke is by die stelsel in Engeland betrokke. Ek dink dit is iets wat ons kan oorweeg. Bougenootskappe kan diégene wat nie verenigings of maatskappye kan skep nie as gevolg van gebrekkige kennis, help om so ’n stelsel te inisieer.

Vervolgens wil ek ’n voorstel doen wat ek oortuig is sal bydra tot die verkryging van fondse. Daar moet toegelaat word dat pensioenfondse en versekeringsmaatskappye ’n deel van hulle fondse wat in openbare maatskappye of Regeringseffekte belê moet word, in bougenootskappe kan belê as deel van hul voorgeskrewe bates, om fondse in die lang termyn, weer eens teen gereguleerde en gestabiliseerde rentekoerse, aan bougenootskappe beskikbaar te stel. In hierdie verband wil ek net in die verbygaan die opmerking maak dat wat pensioenfondse betref, hulle as gevolg van die oortollige geld waaroor hulle beskik en nie weet wat om daarmee te maak nie, veroorsaak dat eiendomspryse en kantoorkomplekse se pryse geweldig die hoogte in skiet.

Vir die groter beskikbaarstelling van grond wil ek voorstel dat die Departement van Gemeenskapsontwikkeling dit moet oorweeg om alle grond waaroor hy beskik—hier dink ek veral aan Blanke behuising— onmiddellik beskikbaar moet stel in plaas daarvan om dit oor ’n termyn van 20 jaar te doen. Dit sal daartoe aanleiding gee dat grondpryse goedkoper word. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek staan net op om die agb. lid die geleentheid te gee om sy toespraak te voltooi.

Mnr. die Voorsitter, ek bedank die agb. Sweep vir die voorreg.

Ek wil net daarop wys dat indien die departement dit sou doen, dit onderworpe moet wees aan die voorwaarde dat sodanige grond nie vir herverkoop of spekulasie gebruik kan word nie. Dit is ’n euwel wat nie toegelaat kan word nie.

Wat plaaslike owerhede betref, wil ek ’n versoek tot die agb. Minister rig. In elke dorp of stad in Suid-Afrika is daar parkeerruimtes wat slegs vir daardie doel aangewend word. Daardie parkeerruimtes kan net so behou word, maar die grond kan teen ’n nominale bedrag verkoop of verhuur word vir die oprigting van woonstelle waarvan die huurgeld beheer kan word. Hulle kan ook bepaal dat sakepersele wat opgerig word wooneenhede sal insluit op voorwaarde dat geen verbeteringsheffing daarop betaal hoef te word nie.

Werkgewers moet ook in staat gestel word om persele in behuisingsprojekte vir Blankes en anderskleuriges te bekom sodat hulle self voorsiening kan maak vir die behuising van hulle werknemers. Sekere belastingvoordele kan hieraan gekoppel word. Die agb. Minister het gesê dat die private bedryfslewe geaktiveer moet word, maar die private bedryfslewe sal net geaktiveer word as ’n projek vir hulle voordele inhou.

Wat bestaande behuisingskemas betref, is oorbewoning ’n erkende feit. Mense wat ’n gebied oorbewoon, dra niks by tot die skepping van behuising vir hulself of vir andere nie. Ek wil vra dat hulle vir huur aangeslaan word ten opsigte van die eenheid wat hulle bewoon sodat kapitaal geskep kan word vir die verskaffing van verdere behuising.

Huurgelde van ou bestaande skemas moet realisties hersien word sodat hulle met betrekking tot nuwe skemas ’n gelykmatige bydrae kan lewer om behuisingsprobleme op te los.

Verder wil ek vra dat die departement grond moet onteien en aan nutsmaatskappye beskikbaar moet stel, byvoorbeeld die Stedelike Behuisingsbond in Kaapstad wat oor die jare deskundigheid op hierdie terrein opgebou het. Hierdie maatskappye kan ’n soortgelyke projek soos die Engelse New Town-stelsel op die been bring wat selfver-sorgend en selffinansierend kan wees.

Laastens, wil ek graag vra dat die kwessie van die onderverdeling van erwe, die goedkeuring van dorpstigting en alles wat gepaard gaan met prosedures vir die beskik-baarstelling van boupersele, vereenvoudig, verkort en soepeler gemaak moet word. Boukoste kan ook verlaag word deur gebruik te maak van die informele sektor. Die Buro vir Ekonomiese Ondersoek aan die Universiteit van Stellenbosch het byvoor-beeld bereken dat so iets tot ’n verlaging van 30% in boukoste aanleiding kan gee.

Ek is ook van mening dat Blankes sal moet afsien van weeldebehuising. In Brit-tanje is die gemiddelde huisvestingsopper-vlakte van vyf mense 88,54 vk. meter, terwyl die ooreenstemmende oppervlakte in Mitchell’s Plein meer as 100 vk. meter is. Na aanleiding hiervan besef ’n mens dat daar in hierdie verband ook moontlikhede bestaan.

Mnr. die Voorsitter, ek is persoonlik baie dank aan die agb. Minister verskuldig omdat hy vanmiddag weer die beleid van die Regering ten opsigte van behuising in Suid-Afrika so duidelik uitgespel het. Dit kom in kort daarop neer dat die voorsiening van behuising in die eerste plek by die individu berus. Dit is belangrik dat ons daarvan kennis sal neem.

Dit is so dat ons tydig en ontydig moet verneem dat daar gepoog word om pariteit met betrekking tot salarisse wat aan die verskillende bevolkingsgroepe betaal word, te bewerkstellig. Ek meen dit is goed, maar ons verneem egter so min van die kant van veral ons gekleurde mense dat hulle op ’n positiewe wyse hul kant wil bring ten opsigte van die voorsiening van behuising. Wat die Regering betref, het die agb. Minister dit vanmiddag baie duidelik gestel wat die posisie is. Ek wil graag na ’n paar statistieke in hierdie verband verwys. Ek wil spesifiek verwys na die getal huise wat oor die afgelope vyf jaar vir drie rassegroepe, te wete die Blankes, Kleurlinge en Asiërs, deur die Staat opgerig is. Wanneer ’n mens hierna kyk, sien jy dat die Regering sy kant gebring het. Oor die afgelope vyf jaar het die Regering 13,3% van die Blanke behuising in die Republiek van Suid-Afrika voorsien. Die rede vir hierdie lae persentasie is omdat slegs 17% van die Blanke bevolking wat vir Staatshuisvesting kwalifiseer, daarvan gebruik maak. Ten opsigte van die Kleurlinge het die Regering egter gedurende daardie vyf jaar 84% van die huisvesting voorsien. Wat die Asiërs betref, het die Regering 61% van hulle huisvesting oor die-selfde tydperk voorsien.

Ek dink dit is belangrik dat ons vanmiddag—soos die agb. Minister ook gedoen het —die privaatsektor en veral werkgewers opnuut sal wys op hulle verantwoordelik-heid. As ons kyk na die bedrag wat be-skikbaar is vir behuising in hierdie land, is dit duidelik dat ons sal moet wegkom van die idee van luukse huisvesting. Oor ’n tydperk van vyf jaar het die private sektor ’n bedrag van R4 000 miljoen bestee om 143 000 wooneenhede op te rig, terwyl die Staat vir minder as R2 000 miljoen oor die-selfde tydperk 103 000 wooneenhede opgerig het. Dit is dus duidelik dat ons wat behuising betref, sal moet wegkom van die idee van luukshede indien ons die behuisings-vraagstuk die hoof wil bied.

Aan Opposisiekant is daar vanmiddag na ’n krisis verwys. Ek verwys nie na die behuisingsprobleemin hierdie land as ’n krisis nie. Ek sê dat ons met ’n vraagstuk te kampe het. Laat ons nou kyk hoe die Regering in hierdie verband sy kant gebring het.

Daar is vanmiddag hier veral verwys na behuising vir Kleurlinge. Diegene wat die Erika Theron-verslag gelees het, weet dat die verslag in 1976, die lig gesien het en dat daar toe ’n tekort van 131 000 wooneenhede vir Kleurlinge in die Kaapse Skiereiland was. Die departement het nie daarvoor terugge-deins nie, maar het sy kant gebring. Ek kan vandag konstateer dat die tekort aan Kleurlingbehuising in die Kaapse Skiereiland vandag slegs 40 500 eenhede is. Hierdie verslag van vyf jaar gelede het verder verklaar dat daar 30 000 Kleurling-plakkers in die Kaapse Skiereiland was. Hierdie syfer is drasties verminder sodat dit vandag slegs 8 000 is. Dit is ’n geweldige prestasie wat die departement behaal het.

Ek wil vandag sê, en daar bestaan geen twyfel by my daaroor nie, dat groter druk op die werkgewer uitgeoefen moet word om huisvesting vir sy werknemers te voorsien. In hierdie verband wil ek my besondere dank en waardering uitspreek teenoor dié werkgewers wat tot dusver hulle kant gebring het. Ek wil verwys na ’n koerantberig van ’n paar dae gelede waarin gesê word dat een werk-gewer in Oos-Transvaal ’n bedrag van R12 miljoen beskikbaar gestel het vir die Swart werkers van die betrekke nywerheid. Dit is ’n mooi voorbeeld wat gestel word en ons moet daarop voortbou.

Met betrekking tot die verskaffing van behuising deur die private sektor en veral die werkgewer het ek een vrees waarop ek graag die agb. Minister se aandag wil vestig. Wanneer die werkgewer nie ook daarmee rekening hou dat hy die woning wat hy beskikbaar stel aan die werknemer te koop aanbied nie, kan ons in ’n stadium wanneer ons by welsynbehuising kom voor ’n probleemte staan kom, naamlik dat wanneer ’n man die beste van sy lewensjare gegee het aan ’n bepaalde werkgewer, hy op die ou end kan vind dat hy sonder behuising is. In hierdie verband dink ek dat die betaling van ’n behuisingsubsidie vir hierdie doel oorweeg moet word. Ek dink ’n mens kan selfs die private dorpsontwikkelaar by so ’n stelsel betrek sodat hy ook sy kant kan bring om welsynsbehuising te voorsien.

Die agb. Opposisie het vanmiddag weer na die plakkers verwys. Na my mening kan die behuisingsvraagstuk in die Republiek van Suid-Afrika net opgelos word as ons dit nie in die politieke arena insleep nie. Die kerk, die Staat en die private sektor moet almal betrek word om hulle deel by te dra. ’n Ene mnr. Kingsly het in opdrag van die Stadsraad van Pretoria Amerika in die laat sestigerjare besoek. Na aanleiding van sy besoek moes hy aan die Stadsraad van Pretoria verslag doen. Ons het vanmiddag van een van die agb. lede aan die oorkant van die Raad verneem dat sekere geboue gesloop word om plek te maak vir ander behuising. Ek wil net graag vir u noem wat in die Verenigde State gebeur het. Ek haal aan—

Dan praat Biskop Tutu nog van die „uprooting and dumping of God’s children”. Ek wil daardie agb. Biskop vanmiddag antwoord in die taal van ’n Swart man, ’n leier van die Church of Zion, wat by geleentheid toe hy meer as 2 miljoen Swart mense in Noord-Transvaal toegespreek het. Biskop Lek-ganyane het onder meer gesê—

Daardie man het met die volgende woorde afgesluit, en ek rig dit aan agb. lede aan daardie kant van die Raad sodat hulle daarvan kennis sal neem—

[Tyd verstreke.]

Mr. Chairman, I have listened to the hon. member speaking and only one probleem arises from what he said as regards the private individual who has to build his own home. The probleem is that young people cannot accumulate the deposits that are necessary in order to be able to build their own homes. This is the basic probleem. They are unable to save the basic deposit.

I would like to deal with urban renewal. Most of our cities and towns in South Africa are between 50 and 300 years old. We are not a young country and are in fact as old as the United States of America. We differ in that we are both composed of First World and Third World components in the same economy, which aggravates our probleem. The development of our towns was at first very unsystematic, but since 1910 more efficient government has brought about a greater systematization with increased knowledge of town planning and improved building methods. Yet we must understand that there are two fundamental principles which we must bear in mind. Towns have been developed for the orderly survival of man. Secondly, as the poet Cowper said: “God made the country, but man made the town”. To enlarge, although man can be seen to have been made in the image of God, he certainly has not built the towns in that image.

The hon. member for Witbank mentioned the question of urban renewal in the United States of America. I would like to tell him that the United States Federal Urban Renewal Programme was launched in 1949 in terms of their Housing Act. In April 1972 the US Secretary for Housing and Urban Renewal stated that their renewal programme was a waste of the tax-payers’ money, and a factor in the decay rather than in the solution of inner cities. Mr. Chairman, the whole probleem was that the approach was completely and totally wrong. If there is any truth in the statement, how much more …

Mr. Chairman, may I ask the hon. member a question?

No, I do not have the time. How much more has South Africa been bedevilled by the unpalatable Group Areas Act which does not apply in the USA? I cannot agree with the attitude of the United States’ Secretary for Housing and Urban Development because I believe his interpretation of urban renewal as we now understand it, was wrong. In 1954 I stood for election as member for the Provincial Council in Jeppe. I walked the streets knocking on many doors and I saw, both from the inside of homes and from the outside, the insidious blight that was taking place in a section of Jeppestown. Upon my election I wrote a long letter …

You are not reading your speech, are you?

I am not, I am quoting. Upon my election I wrote a long letter to and had many discussions with the Johannesburg City Engineer. Only fifteen years later, after the passing of the Community Development Act, did the necessary funds become available to allow a new housing scheme to be built in this area. The fact that the NP Member of Parliament subsequently took all the credit for this, is merely due to his human weakness. A few years later as Doomfontein started suffering from blight, I, at my own expense, drew up a plan for the redevelopment of that area. I saw the Management Committee of the Johannesburg Municipality and I also saw the Minister who was at that time Mr. Blaar Coetzee and the Secretary of the department, Mr. Fouché. Now, 20 years later, Doomfontein is being redeveloped by private enterprise and will be called Ellispark. Because of my ignorance at the time I regret that I was wrong to believe that urban renewal should only be done by redevelopment. It is too slow and costly and means the replacement of people from areas where they have been living far too long. I have never recognized the inherent instinct of “territorial imperative”, for the animal, whether human or otherwise, wants to own his own piece of ground, his own stamping ground. To remove him entails terrible social and political problems. What necessitates urban renewal? Firstly, it is necessitated by population growth. However, this is complicated in South Africa by a multi-racial society. It is also necessitated by an increase in space requirements, especially in single-storey premises because of the improvement in technology. A bathroom today is a necessity, yet in 1902 Windsor Castle did not have a single bathroom for the King and Queen of England. Hot water had to be carried upstairs in cans for hip baths which were put in front of fires during the winter. Today, only 80 years later, a bathroom is considered to be essential. Urban renewal is also necessitated by a shift to low-density housing because we have become wealthier than the people of that time. There is also the question of the reduction in transport costs. However, this has changed and due to the increase in the price of oil our transport costs have increased. The other reason is the inter-dependence between certain service activities and the magnitude of sale demands at centrally situated locations. South African cities all show the tendency of urban sprawl by the addition of new townships on the periphery. A change in the above factors is bringing about a reverse trend back to the city centre where revitalization is necessary. There has been a higher rate of unbalanced growth because we have allowed the diversion of central city functions into areas that were originally planned for residential occupation. This may be necessary in the development of new towns and in the deconcentration of a metropolitan area but every move made must be seen in relation to its effect on the whole.

Urban renewal can be effected in three ways, namely conservation, rehabilitation and redevelopment. Conservation is the preservation of the quality of built-up areas and proves most effective in well-planned neighbourhoods where acceptable standards still prevail. It should be the first priority of the department to ensure that present housing and buildings are maintained. Rehabilitation means the revival of blighted areas, by the modernization and repair of buildings and the general improvement in community facilities. At last the Department of Community Development has come to realize the error of its ways in respect of District Six where flats have already been improved and a large number of houses are being repaired and modernized. Loader Street in Cape Town and Norwood in Johannesburg are wonderful examples of what private enterprise can do in regard to rehabilitation. With hind-sight it now appears that to have destroyed District Six, to have uprooted thousands of Coloureds and to have resettled them in Mitchell’s Plain—excellent as it is— has been a costly business both in money and sociological and political consequences. I want to appeal to the hon. the Minister in regard to what he has said in connection with equality of opportunity. Now that he has made these houses available in District Six he must think about the question of whether they should be for Whites only because if that is the case, it will be a further blot on the escutcheon of the National Party. Places such as Pageview, the Edwardian village in Germiston West, the Athlone business area and Walker Estate should all fall under this area of rehabilitation. Georgetown, one of the adjoining sections of Washington, was a run-down area and it is now, after being rehabilitated, one of the most elegant and expensive parts of Washington. At this stage I want to pay tribute to the Portuguese immigrants who have lived in South Africa since the fall of Angola and Mozambique. They have been, for the most part, persons with little means. They have in my constituency, Bezuidenhout, and in adjoining constituencies, taken over homes which were showing signs of blight and have rehabilitated them. They have provided their own community facilities and they do not rely on State assistance. In the constituency of Bezuidenhout there are three very active and well-run Portuguese clubs. The two English-medium secondary schools, Athlone Boys High School and Athlone Girls High School, have a very high percentage of first generation South Africans of Portuguese origin. Rehabilitation will save an enormous amount of money. In Chapter 11 of the Report of the Director General for 1979-’80 under the heading “Rehabilitation of Depressed Areas” it states that loans of up to R5 000 can be obtained from the department under certain conditions.

Mr. Chairman, I have mixed feelings about the speech of the hon. member for Bezuidenhout. Initially I thought that it was going to be a very good speech but it was inclined to sag towards the end as his microphone sagged. I have three points of criticism against his speech. The one is that he read his speech; secondly, he did not read it very well and thirdly there were parts that he should not have read as they were not worth while reading, especially towards the end of his speech. However, by and large, the hon. member has given me confidence in my esteem of people.

Ek het daardie agb. lid en ook die ander nuwelinge deurgekyk en aan myself gesê dat daar ’n agb. lid is wat ’n goeie bydrae gaan lewer en ek dink nie hy gaan my teleurstel nie.

Die agb. lid het aanvanklik gesê ons jong mense het nie die vermoë om ’n deposito te bekom om ’n huis aan te skaf nie. So ’n deposito moet ’n kwart van die koopsom wees. Die agb. lid is mos egter daarvan bewus dat hierdie Regering ’n besparing-skema by ons bougenootskappe begin het wat met 2% gesubsidieer word en dit is ook belastingvry.

Dit neem ’n lang tyd om geld op daardie manier …

Nee, dit neem nie so ’n lang tyd nie en die jong mense kan daardie fondse baie gou opbou. Daar is reeds 14 000 van hierdie rekeninge waarin ’n bedrag van R40 miljoen belê is.

Mnr. die Voorsitter, in die beperkte tyd tot my beskikking wil ek praat oor welsyns-behuising en veral behuising vir ons senior burgers. Ek wil begin deur te sê dat die strategie sover dit voorsiening van behuising vir ons senior burgers betref op vier hoekstene berus. Die eerste en belangrikste hoeksteen is daardie trots en selfstandigheidsgevoel wat ons oues van dae het om in hul eie behuisingbehoeftes te voorsien. Dit is iets wat ’n mens nooit van hulle moet ontneem nie. Wanneer die bejaarde sy fisieke en soms ook sy geestelike kragte verloor het, glo ek dat dit die eer en voorreg van sy kind of familiebetrekking is om met Christelike verantwoordelikheid en met diepe deernis na die behoeftes van sy ouers om te sien. Ek ondersteun van harte die beroep van die agb. lid vir Vasco dat ons plaaslike ower-hede hul regulasies moet verslap sodat huiseienaars dit moontlik kan vind om ook ’n woonstel te bou vir die oues van dae of vir ander familiebetrekkinge. As dit dan moet gebeur dat die bejaarde nie self of met behulp van familie die mas kan opkom nie, is die derde hoeksteen die georganiseerde gemeenskap, die kerk en welsynsorganisasies. Hierdie diens wat gelewer word, is altyd ’n aanvullende diens en nooit ’n vervangende diens van wat die indiwidu en die familiebetrekkinge self kan lewer nie. Daar is ook ’n vierde hoeksteen en dit is die Staat met sy maatskaplike pensioene en sy ander toelaes asook sy lenings teen lae rentekoerse aan plaaslike owerhede, nutsmaatskappye, kerke en welsynsorganisasies. Dit is lenings wat toegestaan word teen ’n rentekoers van so laag as l/20ste persent terwyl die hoogste maar 1% is. In die afgelope jaar het hierdie departement ’n bedrag van R22,5 miljoen aan welsynsbehuising vir blankes bestee en sover dit die Kleurlinge betref, is ’n bedrag van R4,5 miljoen bestee. In die afgelope drie jaar het ons ’n bedrag van R52,5 miljoen aan behuising vir ons senior burgers bestee. By wyse van ’n antwoord aan die agb. lid vir Durban-Punt kan ek sê dat dit bestee is afgesien van die normale bedrae wat beskikbaar gestel is vir konvensionele behuising van ons oues van dae. Ek verwys hier alleen na die bedrag van R52,5 miljoen wat bestee is aan die inrigtingsversorging van ons oues van dae.

Benewens die konvensionele konsep van ’n tehuis is daar vandag ook ’n nuwe benadering. Hierdie benadering is dat ons senior burgers so lank as moontlik in die gemeenskap moet behou en dat ons dan, as dit nodig is, deur middel van dienssentrums ’n aanvullende hulpdiens aan ons senior burgers lewer. Die dienssentrum is een van ’n trilogie van sentrums of komplekse vir die versorging van ons oues van dae. Die ideale toestand is dat hierdie drie komplekse verkieslik op een perseel sal wees.

In this threesome of centres we have in the first instance the home for the frail aged. The increased life expectancy means that in future there will be a very much greater need for these homes. We have in the second instance a complex of flatlets and cottages. They are today increasingly being financed by the tenants, the senior citizens themselves, where they have occupation for life. There are various formulas for the payment of the capital invested if they should leave those homes, flats or cottages or should they move on to the home for the frail aged. I am pleased to say that there are certain firms who are sponsoring these cottages for their retired employees. To complete this threesome we have the service centre where we have a dining hall that is also utilized as a games room and a venue for social gatherings. They also have a kitchen and very important, a clinic etc. The service centre not only caters for the needs of the tenants of the cottages and those in the homes for the frail agedbut—and this is most important—it also caters for the senior citizens in the immediate vicinity who are still living in their own homes. One of the biggest problems of our aged is their loneliness and in these service centres they cannot only have companionship but also a decent meal at least once a day and a clinic for their medical needs.

Ek sou wil sien dat hierdie konsep al meer uitgebrei word, ook na ons plattelandse dorpe. Indien ons ons oues van dae na die plattelandse dorpe wil trek moet ons sekere basiese fasiliteite daarstel. Daar moet ’n basiese infrastruktuur wees en ook ’n maat-skaplike infratruktuur. Ons het veral ’n hospitaal nodig.

Ek voorsien dat baie van die bestaande ouetehuise—en daar is vandag haas nie ’n dorp op die platteland waar daar nie ’n ouetehuis is nie—in die toekoms omskep sal word in tehuise vir verswakte oues van dae en dat ons baie van die huise wat leeg staan op ons plattelandse dorpe sal aanwend vir konvensionele behuising vir ons oues van dae. [Tyd verstreke.]

Mr. Chairman, I rise to afford the hon. the Minister an opportunity to complete his speech.

Ek sê aan die agb. Sweep baie dankie vir die vergunning. Die agb. Minister het vanmiddag aangedui dat ’n tekort van 20 000 huise vir die blankes ondervind word. Terwyl daar hierdie tekort is, is daar honderde huise wat onbenut staan op ons plattelandse dorpe. ’n Tyd gelede het ek ’n brief van ’n dame gelees en dit het my diep aangegryp. Ek het vanmiddag aan daar-die brief gedink toe die agb. lid vir Durban-Punt gepraat het van die baie pensioentrek-kers in sy kiesafdeling wat met hul beperkte pensioen eenvoudig nie meer die stygende woonstelhuur kan bekostig nie. Dit is ’n wesenlike probleem. Ek het ’n brief gelees van ’n weduwee wat dieselfde probleemin Johannesburg ondervind het want sy kon toe net nie meer bekostig om in die woonstel aan te bly nie. Sy lees toe dat die huishuur op die Vrystaatse dorpie Springfontein so laag is. Uit desperaatheid het sy besluit om na Springfontein te trek en sy sê dat dit die wonderlikste besluit van haar lewe was. Sy het na Springfontein gegaan weens finansiële oorwegings maar sy het baie meer as finansiële voordeel daar ontdek. Daar in die hart van die platteland het sy te doen gekry met die hartlikheid, die medemenslikheid en met die vriendskap van die plattelander en dit het haar lewe verryk. Sy sê dat haar enigste verwyt is dat sy nie baie jare vantevore daar-die besluit geneem het nie. Ek weet dat ’n beroep wat ek sal doen nie ons oues van dae in groot getalle sal wegkeer van die stede na die goedkoper behuising op die platteland nie. Ek weet ook dat ’n algemene beroep van die kant van ons plaaslike owerhede as hulle sou sê: „Kom woon in ons mooi dorp” ook nie die gewenste uitwerking sou hê nie. Daarom wil ek ’n beroep op ons Volksraads-lede doen en hulle aanmoedig om met die plaaslike owerheid op hul dorpe te gesels en om ook met die welsynsorganisasies oorleg te pleeg met die oog op die beplanning van ’n georganiseerde promosieveldtog om die voordele van die platteland onder ons mense se aandag te bring. Daar is baie van daardie voordele en ’n mens kan hulle bv. van die finansiële voordele vertel wat dit sou inhou. ’n Mens moet hulle egter veral vertel van die hartlikheid en die vriendelikheid en ook die meelewing van die plattelander want die grootste bate van die platteland is die gehalte van sy mense. ’n Mens moet hulle vertel dat daar op die platteland, in die laat aand van hul lewe, rus sal wees en, soos Eugene Marais gesê het: „Hier sal ek vrede weer besef.” Die agb. lid vir Bezuidenhout praat van die mense wat die stad gemaak het, maar God het die natuur daarbuite gemaak, daar in die wonderlike platteland. Daar is die mens naby aan die dinge wat sy Skepper gemaak het en nie net by die teer-strate en die geboue wat die mens gemaak het nie. As dit dan moet, moet ons departement help om die lewe vir die oues van dae op die plattelandse dorp nog verder te verfyn en te veraangenaam deur die daar-stelling van dienssentrums. Dit is nie altyd nodig om ’n nuwe dienssentrum te bou nie want daar is baie bestaande kerksale en ander lokale wat vir hierdie doel omskep kan word. Ek glo dat daar ontsaglike moont-likhede is en ek dink dat dit nodig is dat veral ons verteenwoordigers op die platteland, terwyl ons van ’n Stedelike Stigting hoor, ook ’n Plattelandse Stigting sal vorm en met ’n promosieveldtog sal kom om die platteland onder die aandag van ons mense te bring.

Ek wil ’n woordjie oor gemeenskapsfasiliteite sê terwyl daar reeds oor daardie onderwerp gepraat is. Ek wil die agb. lid vir Faure-smith baie hartlik gelukwens met ’n stotterende toespraak. Dit is waar wat hy sê want die gemeenskap is baie meer as ’n klompie huise daar op die vaal vlaktes. Die departement se naam is die Departement van Gemeenskapsontwikkeling en nie die Departement van Behuising nie. Gemeenskapsontwikkeling behels baie meer as net die voor-siening van onderdak. As ons ’n volwaardige gemeenskap wil hê, moet daardie gemeenskap ook fasiliteite hê soos kerke, sale, sport-velde en sakepersele asook parke. Tot in 1974 was dit die verantwoordelikheid van plaaslike owerhede om in hierdie fasiliteite te voorsien. Hulle kon die mas nie opkom nie. In 1973 het die destydse Minister die Fouché-kommissie aangestel om die hele aangeleentheid te ondersoek. Hulle het ’n interessante verslag die lig laat sien waarin o.m. aanbeveel word dat die Behuisingswet gewysig word sodat ’n 1%-heffing geplaas kan word op huishuur en ’n 5%-begiftiging op die verkoopprys van erwe sodat daardeur ’n fonds opgebou kan word vir die voorsie-ning van hierdie behuisingsfasiliteite. Ons het sedert daardie tyd vir Blankes ’n bedrag van R2,355 miljoen aan hierdie fasiliteite bestee, vir Kleurlinge nie minder nie as R20,83 miljoen en vir Indiërs R5,5 miljoen. Omdat hierdie skema eers in 1979 begin is sover dit die Swartes betref, is R755 000 in hulle geval bestee. Hierdie fonds is egter nie toereikend nie. Daar is so ’n geweldige agterstand in die voorsiening van fasiliteite dat ons met hierdie fonds, wat hoofsaaklik opgebou word uit die 1%-heffing, nie kan vorder nie. Daarom moet ons ook ’n gemeenskapsbetrokkenheid hê. Ons praat van die oop ruimtes in baie van ons Kleurling-en ander woonbuurtes, ruimtes wat dikwels net storttingsterreine geword het vir afval. Ek het netnou ’n beroep op ons verteenwoordigers gedoen om iets te doen om ons oues van dae na die platteland te lok, maar hulle kan ook ’n groot bydrae lewer in verband met die verfraaiing van baie van daardie vaal buurtes waar mense woon. Dit kan teen minimale koste gedoen word. Ek wil agb. lede vra of hulle nie sal gaan gesels met die plaaslike owerhede in hul dorpe nie en ook met die afdelingsrade en die bestuurskomitees. Kom ons mobiliseer die jong mense in ons kiesafdelings. Net ’n week gelede het ’n jong man van Bellville na my gekom. Hy het vir my gesê dat hulle klomp jong seuns iets wil doen saam met die jong Kleurlingmanne in verband met die verfraaiing van hul woonbuurt. Hulle wil eers gaan praat met die Afdelings-raad om te hoor of hulle nie ’n stootskraper aan hulle wil leen vir die dag nie en hulle gras-en struike kan gaan plant. Dit is moontlik om die gemeenskap betrokke by hierdie projekte te kry en dan kan ons teen minimale koste parke daarstel. As ons dit nie doen nie gaan ons net eenvoudig verdruk en verdring word in ons eie parke. Om dit moontlik te maak, is ek dankbaar om te kan aankondig dat die Kommissie vir Admini-strasie dit ’n tyd gelede goedgekeur het om ’n behuisingsbestuurder of ’n ombudsman in elk van ons streekkantore te hê. Die agb. lid vir Valsbaai het hieroor gepraat en vir my is dit baie aangenaam om dit te kan aankondig. Die taak van hierdie ombudsman sal wees om plaaslike besture te motiveer en te aktiveer om behuisingsprojekte wat deur die Nasionale Behuisingsfonds gefinansier is asook die terreine waarop die geboue staan en die ontspannings-en sportterreine wat deel van die gebied uitmaak, deurentyd in ’n netjiese toestand te hou. Dit sluit ook in die aanmoediging om tuinboukompetisies te hou. Hy moet verder aanbevelings doen aan die Nasionale Behuisingskommissie ten opsigte van metodes om plaaslike besture beter in staat te stel om behuisingsprojekte te onderhou. Hy sal waarnemingsinspeksies by behuisingsprojekte uitvoer met die oog op die identifisering van moontlike wantoe-stande. Hy sal wantoestande onder die aandag van die plaaslike besture bring as deel van die motivering-en aktiveringstaak. Hy sal skakel met bestuurskomitees en ander organisasies bv. ouer-en kerkverenigings met die doel om die bewoners van behuisingsprojekte te motiveer in verband met die versorging van eiendom en gemeen-skapsfasiliteite en-geriewe. Hy sal ook dien as ingangspunt met betrekking tot die aanhoor en hantering van probleme ten opsigte van die voorsiening van behuising. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, die Departement van Gemeenskapsontwikkeling is seer sekerlik een van die belangrikste departemente van die Regering, Die daarstelling van geskikte en verbeterde huisvestiging sowel as gemeenskaplike geriewe, ontspannings-en opleidingsfasiliteite, is basiese benodigdhede wat bydra tot ’n gebalanseerde infrastruktuur. In die laaste drie dekades is dit besef dat die noodsaaklik-heid ontstaan het om sekere stedelike hernuwing-en ontwikkelingsprojekte te onderneem. Dit was die oorhoofse mening dat groot bedrae geld sowel as die daarstelling van sekere nywerheidsontwikkeling stelselmatig sou bydra dat minder ontwikkelde lande snel sou verander. Laasgenoemde ideale het nie tot stand gekom nie. Gou is gevind dat net die welgesteldes en groot besigheidsondememings uit hierdie situasie baat gevind het. Dit het gelei tot die ontstaan van die Departement van Gemeen-skapsontwikkeling. Die doelstellings en funksies van die Departement van Gemeenskap-sontwikkeling behels die ontwikkeling van gemeenskappe in al hul fasette, ekonomies, sosiologies en polities. Verder moet ook toegesien word dat persoonlike deelname aan alle gemeenskaplike aktiwiteite en ontwikkeling geskied. Gemeenskapsontwikkeling behels die volgende noodsaaklikhede: Eerstens, behels dit die verandering van gemeenskappe deur dienste te voorsien soos behuising, klinieke, skole en besigheidssen-trums. Tweedens, behels dit die bewerkstelliging van ’n veranderde leefwyse, gesind-heid en aanvaring van ’n nuwe gemeenskap en omgewing. Laasgenoemde faktore bewerkstellig ’n onafhanklikheidsin en bevorder ’n selfonderhoudende gees. Die eindresultaat is onteenseglik verhoogde trots in die omgewing waar hy homself bevind sowel as ’n hemude inisiatief. Die benadering van die departement is een van direkte betrokkendheid by gemeenskapsontwikkeling met die voorbehoud dat gemeenskappe ’n besliste vryheid van keuse het sover dit ontwikkeling betref. Gemeenskapsontwikkeling het sekere beliste funksies en dit word genoop om gemeenskappe van alle bevolkingsgroepe soms te hervestig in herontwikkelde gebiede. Die Behuisingswet van 1966 maak voorsiening dat die betrokke departement behuising aan al die bevolkingsgroepe moet voorsien. Hierdie Wet het die fonds bekend as die Nasionale Behuisings-fonds tot stand laat kom. Gevolglik is tot aan die einde van Maart 1981 die volgende huisvesting aan die verskillende bevolkingsgroepe voorsien: Asiërs 53 784, Swartes 392 281, Kleurlinge 228 387 en Blankes 118 137. Die totaal beloop dus 792 589 wooneenhede.

Verrigtinge opgeskort om 18h30 en hervat om 20h00.

Aandsitting

Mnr. die Voorsitter, toe die debat verdaag is, het ek reeds gesê dat daar 792 589 wooneenhede aan verskillende bevolkingsgroepe be-skikbaar gestel is. Die Behuisingsfonds is jaarliks uit die Staatskas aangevul. Die aan-vangskapitaal van die Fonds was reeds in 1957 R218,5 miljoen. Teen die einde van Maart 1981 was dit R2 008 miljoen. Stedelike vernuwing is ’n pertinente funksie en dit is beslis nie daarop ingestel om nie-kwalifiserende bevolkingsgroepe te hervestig onder die Wet op Groepsgebiede nie. Die doel is uitsluitlik om slumsituasies wat ontstaan het, op te ruim en dit met sukses deur te voer. Die doel of funksie van gemeen-skapsrade is, inter alia, om liefs persone behulpsaam te wees om hul eie eiendomme te bekom in hul onderskeie gebiede, soos deur die Minister self afgebaken is. Stedelike vernuwing dien as hulpmiddel aan plaaslike besture. Die Departement van Gemeen-skapsbou is tans betrokke by ’n vemuwings-program wat alle groot stede in die Republiek behels.

Gemeenskapsontwikkeling is sedert 1964 met die opruiming van slumgebiede en stedelike vernuwing gemoeid. Van 1964 tot op hede is waardevolle inligting bekom, asook ondervinding opgedoen, gepaard met ’n in-tensiewe studie in dié verband. Die private sektor is in groot mate betrek by die ontwik-kelingsproses van dié komplekse. Behalwe astronomiese aankope van eiendomme, is groot bedrae aangewend om essensiële dienste te verbeter. Projekte is selfs aangebring of onderneem om as stimulant te dien in sommige herontwikkelde of herbeplande vemuwingsgebiede.

Die belangrike aspek ten opsigte van stedelike vernuwing is die beskikbaarstelling van voldoende geriewe vir inwoners wat voorheen in ongewenste lewensomstandighede verkeer het. Plaaslike besture speel in dié verband ook ’n baie belangrike rol. Ongelukkig is hulle nie finansieel in die posisie om voldoende huisvesting en wat daarmee gepaard gaan, te voorsien nie en rus ’n groot verantwoordelikheid op die skouers van die sentrale Regering. Die Departement van Gemeenskapsontwikkeling word dus genoodsaak om na vore te tree om stedelike vernuwing en hervestiging te bewerkstellig.

Dit word gesê daar is geen beter tyd as die hede nie. Daarom glo ek dat dit ’n geleë tyd is om die agb. Minister te vra dat daar dringend na die middestadgebied van Germiston gekyk sal word. Daar is reeds in die laat sestigerjare met stedelike vernuwing ’n aanvang geneem, maar die proses het in die sewenti-gerjare basies tot stilstand gekom. Konser-watief geskat, lê tussen 20 ha en 30 ha van die middestadgebied leeg. Dit het ’n baie negatiewe uitwerking op die stad se vooruitgang. Daarom wil ek van hierdie geleentheid gebruik maak om die agb. Minister en sy departement te vra dat daardie grond òf deur die departement self ontwikkel word òf dat dit aan die private sektor beskikbaar gestel word om die ontwikkeling daarvan te onderneem. Verder wil ek ook vra dat daar spoedig gekyk sal word na die oprigting van die nuwe polisiekompleks wat reeds in die vooruitsig gestel is. Ek vra dan ook dat ons spoedig sal kyk na die hervestiging van ons Indiër-en Kleurlinggemeenskappe na Palm Ridge en Eden Park. Dan, met die oog op die hervestiging van die Indiërgemeenskap, vra ek dat daar ook spoedig gekyk sal word na die beoogde Oriental Plaza wat daar vir dié mense in die vooruitsig gestel is. Ten slotte wil ek die agb. lid vir Bezuidenhout vra om hom nie te skaar by die Edwardian Symphony nie, want ek kan hom die verse-kering gee dat die viool se snare lank reeds af is.

Mnr. die Voorsitter, verskeie agb. lede het hulle in die debat oor huurbeheer uitgelaat. Ek weet dat dit een van die moeilikste probleme is waarmee ons in die departement te kampe het. Dit is ook een van die nypende vraagstukke in baie van die agb. lede se kiesafdelings, en veral in kiesafdelings soos dié van die agb. lede vir Groenpunt en Seepunt en al die ander stedelike komplekse.

En Hillbrow.

Ja, Hillbrow miskien ook. Ek neem dit dus nie die agb. lede kwa-lik dat hulle vandag hul probleme hier gestel het nie—sommige met perspektief en ander meer met hul hart as met hul verstand. Elke lid moet hier sy saak bepleit.

Wat die hele aangeleentheid van huurbeheer betref, wil ek herhaal wat ek in die sen-suurdebat vroeër vanjaar gesê het toe ek die Regering se beleid ten opsigte van huurbeheer baie duidelik uitgespel het. Die Regering het hom verbind om huurbeheer uit te faseer en die Regering staan by daardie onderneming. Onder heersende omstandig-hede, waar die tekort aan Blanke behuising toeneem, huurgelde steeds styg, die private sektor nog geen noemenswaardige bydrae tot die daarstelling van huureenhede gelewer het nie en toestande gevolglik hoogs uitbuit-baar is, kan daar in hierdie stadium egter nie met die uitfasering van huurbeheer voortgegaan word nie. Eers wanneer toestande op die behuisingsfront weer normaal is, kan die Regering verder aan hierdie saak aandag gee.

Die geweldige oplewing in die ekonomie, die styging in boukoste en rentekoerse, die invloei van duisende immigrante, die hoë lewenspeil met gepaardgaande groter aanvraag na behuising, die wyse waarop oorvloedige behuisingslenings teen die einde van verlede jaar bekombaar was en die stygende eiendomsbelasting en diensgelde van plaaslike owerhede is alles faktore wat daartoe bygedra het om huurgelde skerp te laat styg. Wanneer ons oor hierdie sake praat, is dit noodsaaklik dat ons met hierdie realiteite rekening sal hou. Wanneer die Kaapse stadsraad ’n spesiale belastingheffing van 28% op woonstelle in sy gebied oplê, hoe kan ek verwag dat die woonsteleienaar die verhoging van sy huurgelde tot 10%, 12% of 15% sal beperk? Ongelukkig is die situasie tans hoogs uitbuitbaar. In die afgelope nege maande het my departement absoluut ’n hel deurgemaak in verband met hierdie aangeleentheid. Daar het van alle kante klagte in-gekom en daardie klagte is natuurlik met die verkiesing aangewakker. Elke agb. lid het op hierdie tamboer geslaan. Die agb. lid vir Groenpunt en andere het absoluut niks ontsien om van hierdie aspek politiek te maak nie. Ek gun hulle dit natuurlik.

Die agb. lid vir Hillbrow het gesê dat ons oor die afgelope nege maande, of ses maande, meer as 600 klagte ondersoek het. Ek moes my departement uit sekere sektore terugtrek—ons het soos ander departemente ook maar die probleemvan ’n personeelte-kort—ek moes die personeel oortyd laat werk en ek moes spesiale mense in diens neem om saam met die huurrade elkeen van hierdie gevalle te ondersoek, en ek dink hierdie mense het ’n wonderlike stuk werk gedoen. Ek dink hulle het hulle uitstekend van hultaak gekwyt. In die meeste gevalle was die klagte ongegrond. Agb. lede weet dit. Die agb. lid vir Groenpunt het daarna verwys. ’n Mens moet nie veronderstel dat al die huis eienaars uitbuiters is nie. Die agb. lid vir Groenpunt het heeltemal korrek gesê dat dit in uitsonderlike gevalle is dat mense hulle hier te buite gegaan het. Soos ek gesê het, het my departement hierdie klagte een vir een ondersoek en in die meeste gevalle kon daar nie uitbuiting bewys word nie. Natuurlik het huurgelde tot op ’n sekere vlak gestyg. Ons moes dit aanvaar. Ek moet dit nou nog aanvaar. In die gevalle waar daar wel buitengewone groot verhogings van huur was, het my personeel as skakelbeamptes opgetree en het hulle met die mense onderhandel en in die oorgrote meerderheid van die gevalle het die bedryf saamgewerk en het ons ’n ad hoc-reëling getref. Al was dit, soos die agb. lid vir Seepunt gesê het, nie die gewenste of ideale oplossing nie, kon ons darem in die meeste van hierdie gevalle die mense oorreed om nie buitengewone hure te hef nie en kon die hure dus binne redelike perke gehou word. Dit spreek boekdele vir die optrede van die amptenare van die departement.

Daar was natuurlik ’n paar uitsonderings waarvoor ek nou ook al weer geblameer word. In drie gevalle kon ek net nie die samewerking van die betrokkenes kry nie en het ek huurbeheer ingestel. Ten opsigte van een geval het die agb. lid vir Hillbrow my beskuldig van ’n „breach of faith” en „breaking a promise” waar die Regering die versekering gegee het dat huurbeheer nie op wooneenhede van ná 1966 ingestel sal word nie, maar ek het my niks te verwyt dat ek huurbeheer ten opsigte van die betrokke woonstelblok ingestel het nie.

Verwys u nou na Houghton Heights? Dit is die agb. lid vir Seepunt wat van die woonstelblokke van ná 1966 gepraat het.

Ek het die besonderhede van daardie woonstelblok by geleentheid …

Nee, die agb. lid vir Seepunt het dit geopper. Dit is die woonstelblok van ná 1966. [Tussenwerpsels.]

Ek het die besonderhede in verband met daardie woonstelblok by my. Dit is ’n woonstelblok in Johannesburg met die naam Reneilan. Vanaf 1 Augustus 1979 tot 1 November 1980, d.w.s. in ’n jaar en drie maande, het die huur daar opgegaan van R150 tot R300. Wil die agb. lid vir my sê dat wanneer hierdie klas van ding plaasvind, ek nie teen die betrokke persoon moet optree nie?

Die agb. lid vir Seepunt sal nou-nou hier wees.

Ek is jammer dat hy nie op die oomblik hier is nie. Aan die ander kant is dit miskien maar goed.

Ek aanvaar die posisie. I take all the blame.

Ek het geen belofte wat gedoen is, gebreek nie, maar ek het ingevolge die Wet die reg om teen enige geval van uitbuiting, ongeag die omstandighede, op te tree en geen agb. lid kan my dit verwyt wanneer ek in sulke omstandighede optree nie. ’n Mens sou dink dat nadat die agb. lede die besonderhede gekry het, hulle daarmee tevrede sou wees. Die agb. lid vir Groenpunt en die agb. lid vir Kaapstad-Tuine het vir my geskrywe oor sulke gevalle terwyl hulle geweet het dat dit plekke was wat ná 1966 vir die eerste keer betrek is. Hulle het my gevra om in daardie gevalle op te tree. Ek het dit egter nie gedoen nie. In daardie gevalle is ’n reëling getref. Agb. lede moet dus nou eers vir hulself uitmaak wat hulle wil hê.

Die agb. lede oorkant behoort aan die Opposisie en hulle kan dus kritiseer, maar hulle moet waaragtig ook ’n bietjie konse-kwent wees. Wat wil hulle hê? Dit geld ook vir die agb. lid vir Durban-Punt. Wil die agb. lid vir Durban-Punt en die agb. lid vir Seepunt hê dat ek huurbeheer moet herinstel? [Tussenwerpsels.] Dit is mos simpel om vir my „Ja” te sê.

Ek het in my toespraak daaroor gepraat.

Nee, Meneer, die agb. lede waai met al die winde saam. Hulle jag met die honde en hardloop met die hase. Maar hulle is te bang vir hul eie mense want húl mense is die eiendomsontwikkelaars, húl mense is die „fat cats” wat die mense so uitbuit. Ek wil hê die agb. lede moet nou uit hul gate kruip en ’n slag opstaan, soos ek hier opgestaan het, en sê dat die Regering huurbeheer gaan uitfaseer. [Tussenwerpsels.] Hulle het nie die moed van hul oortuiging om vir my te sê hulle staan by my nie. Skaam hulle hulle nie? [Tussenwerpsels.]

Die huurders moet beskerm word. Teen uitbuiting moet daar opgetree word.

Nou goed, Meneer. Daardie agb. lid het ’n vae antwoord. Dít waarvoor hy vra, doen ek reeds. Natuurlik beskerm ek al die getroude mense wat minder as R650 per maand verdien en al die ongetroude mense wat minder as R360 per maand verdien. Die agb. lid weet mos dat dit so is.

Ek het gesê vir drie jaar.

Nou goed. Waar hulle in woonstelle woon, kan hulle nie uitgesmyt word nie. Hulle kan ook nie bedreig word nie. Hulle word beskerm.

Dit moet ook geld ten opsigte van mense wat nie in daardie woonstelle is nie.

Ja, daar is ook van diesulke, maar daar is ook „fat cats” in woonstelle van voor 1949 wat geen beskerming nodig het nie.

Dit is ook waar. Ek weet daarvan.

Ek wil hê die agb. lede moet net nie altyd kritiseer nie. Hulle moet ’n slag ophou om ’n politieke speelbal hiervan te maak. Die verkiesing is nou verby. Hulle moet nou die moed van hul oortuiging hê om vir die Regering te sê hulle staan by ons ten opsigte van die uitfasering van huurbeheer en ons dán vir dit en dat vra. Dan kan ek met hulle debatteer. Dan kan ek met hulle ’n „meaningful debate” aanknoop. Maar op die oomblik het hulle waaragtig nie die moed van hul oortuigings nie. Hulle moet die saak maar aan my oorlaat. Ek wil vir hulle sê dit sê baie vir die voetwerk van die departement dat te midde van al hierdie probleme daar so min in die politieke arena van behuising gemaak is soos ons in die afgelope tyd gesien het. Ek neem die agb. lede nie hul standpunt kwalik nie. Soos ek gesê het, is hulle politici en moet hulle maar doen wat hulle nodig ag.

Ek wend my nou tot ander sake. Die agb. lid vir Groenpunt het oor aspekte van groepsgebiede gepraat.

Mnr. die Voorsitter, voordat ons daarvan afstap, mag ek die agb. Minister vra of hy dit as billik beskou dat die huur van ’n beskermde huurder met 50%, 60% of 70% verhoog word deur die departement se huurraad?

Die huurrade is statutêre liggame wat hure moet vasstel volgens die vier norme wat in die Wet uitgespel word en wat die agb. lid ken. Daarin kan ek nie inmeng nie. Siegs die Huurbeheerraad in Pretoria kan op appèl op daardie aangeleenthede ingaan. Dit is egter heeltemal reg dat, soos die agb. lid gesê het, ’n huurraad vandag met inagneming van daardie norme sodanige huurgelde kan hef. Ek het dit in my eie kiesafdeling ervaar. Dit hang natuurlik van omstandighede af. As daar oor ’n tydperk van, sê maar, drie jaar geen aansoek vir huurverhoging by die huurraad was nie en die betrokke eiendom is aan ’n nuwe eienaar verkoop wat dan by die huurraad aansoek om ’n verhoging doen, sal die huur natuurlik met 50% verhoog word omdat die huurraad dit ná drie jaar skielik by die realistiese situasie moet aanpas. ’n Mens moet dus in daardie geval nagaan hoe hure in die tussentyd verander het.

Ek kom later ten opsigte van ander sake by die agb. lid vir Durban-Punt terug. Die agb. lid vir Groenpunt het oor aspekte met betrekking tot groepsgebiede gepraat. Ek sal more daaroor praat. In dié verband het ek iets om aan hom te sê.

Die agb. lid het dit ook gehad oor sekere ideologiese aangeleenthede en sake waarvan hy self gesê het dat dit niks met my te doen het nie. Hy het oor laekostebehuising gepraat. Met baie van wat hy in dié verband gesê het, stem ek saam. Hy het ook verwys, soos ek gesê het, na die goeie woonsteleienaars wat daar ook is. Ek stem met hom saam.

Die agb. lid vir Bezuidenhout het van stadsvernuwing gepraat en gesê ons moet meer nadruk op die aspekte van bewaring en rehabilitasie lê.

I can say that we have indeed achieved remarkable successes where others have failed. We do undertake restoration wherever possible. The Director-General of the department in 1973 headed a committee which went abroad to study restoration and prevention of decay.

Dit is nie die geval dat ons net altyd geboue wil omstoot nie. Ek het hier brie-we—ek sal dit nie lees nie, want ek het nie baie tyd nie—waarin die Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede ons loof vir ons werk met betrekking tot restourasie en bewaring. Die agb. lid het ’n goeie bydrae gelewer. Hy het op ’n paar sake gewys waarna ’n mens kan kyk. Hy het onder meer—dit ter wille van die agb. lid vir Jeppe—gewag gemaak van wat die Portugese gemeenskap doen op die gebied van die skepping van behuising deur die restourasie van ou geboue. Hy het ook gewag gemaak van die opofferings wat hulle doen om hul eie gemeenskapsgeriewe te bekom. Ek dink die agb. lid slaan daardie spyker op die kop. Ek kan oor hierdie aangeleenthede volmondig met hom saamstem. Ek dink die agb. lid vir Jeppe stem ook met hom saam. [Tussenwerpsels.]

Nou kom ek by die agb. lid vir Witbank, wat ’n baie interessante toespraak gelewer het. Hy het onder meer verwys na die prestasies van die departement op verskeie terreine. Hy het een belangrike saak geopper, en dit is dat ons meer druk sal moet uitoefen op die werkgewer om ’n groter aandeel ten opsigte van behuising op hom te neem. Dit is absoluut noodsaaklik. ’n Ander baie belangrike aspek wat die agb. lid byge-voeg het, is dat die werkgewer ook aange-moedig moet word om met die hulp wat hy verleen, huiseienaarskap te bevorder. Dit is ’n baie belangrike aspek en ek stem in dié verband met die agb. lid vir Witbank saam.

Die agb. lid vir Newton Park het verskeie aangeleenthede geopper. Een daarvan was die kwessie van plakkers. Ek wil vanaand vir die Komitee sê dat vandat ons in 1975 die plakkerwetgewing van die Departement van Justisie oorgeneem het—ons het in 1976-’77 sekere veranderings in daardie wetgewing aangebring—ons nie met Kleurlingplakkers en Indiërplakkers probleme het nie. Die agb. lede kan maar die departement daaroor vra. Ek wil vir die agb. lid vir Umbilo toegee dat ons nog hier en daar in Suid-Afrika ’n plakkersdorp het. Dit is ’n realiteit wat ons aanvaar. Ons het dit hier in my kiesafdeling. Ons het dit in Elsiesrivier. Ons het dit ook in die Indiërdorp aan die Suidkus waarna ek nou die dag gaan kyk het. Wat is nou weer die plek se naam? [Tussenwerpsels.]

Merebank? Seacowlake?

Ja, Seacowlake.

Dit lê ten noorde van Durban.

Ja. Meneer, ek het in my lewe nog nooit so ’n slum gesien nie. Ek het daar gaan kyk. Ek het by die slumgebied ingegaan. Selfs die lede van die Indiërraad wou nie saam met my daar ingaan nie. Daar is nog sulke plekke. Dit is realiteite wat ons aanvaar. Ons beheer hulle, soos die agb. lid vir Umbilo ook gesê het. Ons merk die hutte en ons aanvaar die situasie totdat ons alternatiewe behuising beskikbaar kan stel. Dit is egter nie deel van ons behuisingstrategie nie. Dit is dinge wat ons nog moet opruim. Daardie slums bestaan nog. Afgesien van die klein kolletjies plakkers wat ons vandag nog het, het ons egter nie meer moeilikheid in hierdie land met Indiër-en Kleurlingplakkers nie. Ons het ons probleme in dié verband byna opgelos.

Wat die agb. lid vir Fauresmith betref, het die agb. Adjunk-minister reeds op hom geantwoord. Dan is daar die agb. lid vir Germiston. Hy het oor verskeie aangeleent-hede gepraat, onder meer stadsvemuwing. Ek weet dat hy baie in stadsvemuwing belang stel, juis omdat daar so ’n vrot kol in sy stad is wat nog opgeruim moet word. Ek wil vir hom sê ek begryp sy probleme. Ek besef hy het werklik moeilike probleme daar. Ek sal na hom toe kom, so teen die einde van volgende maand, as die Here my spaar. Ek sal self kom kyk na projekte soos die polisiekompleks, die Edwardian Village waaroor die koerante so baie skryf, Palm Ridge, Eldorado Park en die Oriental Plaza. Die agb. lid kan my daarheen neem sodat ek dit met my eie oë kan sien. Ons sal so ’n bietjie na sy probleme daar gaan kyk en vasstel wat ons daaraan kan doen.

Die agb. lid vir Vasco het oor ’n klomp aangeleenthede gepraat, amper soos die agb. lid vir Seepunt. [Tussenwerpsels.]

Daar is darem ’n kwaliteitsverskil.

Ja, die kwaliteit verskil seker ’n bietjie, maar ek sal nie op die meriete daarvan ingaan nie. Soos ek gesê het, het die agb. lid ’n paar belangrike sake geopper waaroor ek wil praat. Ek stem met hom saam dat huurbeheer nie ’n oplossing bied nie. Ons moet liewers daarvan wegkom as ons eendag in die posisie is om dit te kan doen. Soos ek na hom gesit en luister het, het hy hier baie mooi voorstelle gedoen, byvoorbeeld oor bougenootskappe. Dit was egter vir my ’n bietjie te vinnig om my heeltemal te beïndruk. [Tussenwerpsels.] Bougenootskappe val natuurlik onder die Minister van Finansies. Nietemin dink ek dat daar heelwat meriete in die voorstelle van die agb. lid is. Ek wil hom vra om asseblief in verband met die bougenootskappe ’n bietjie vollediger gemotiveerde voorstelle aan my of deur die departement aan die Adviserende Komitee oor Behuisingsaangeleenthede te stuur—’n beampte van die Departement van Finansies dien in daardie komitee. Dan sal ons in daardie komitee hierdie aangeleent-heid uitstryk en nagaan watter van die voorstelle ons kan aanvaar. Ek dink die agb. lid het daar ’n paar goeie voorstelle beet. Ek kompromiteer my natuurlik nie.

Die agb. lid het ook gepraat van boupersele wat ons moet verkoop. Ek het reeds gesê dat dit ons beleid is om ons al meer toe te lê op die skepping van die infrastruktuur en die daarstelling van boupersele. Ons het natuurlik altyd ’n voorkoopreg van vyf jaar in hierdie verband. Ek dink dat ons dit ernstig moet oorweeg om in die toekoms waar ons nuwe projekte goedkeur, die plaaslike besture te vra—ons kan hulle natuurlik nie dwing nie—om meer erwe vir daardie projekte beskikbaar te stel wat aan die publiek te koop aangebied kan word.

Ek kan nie die plaaslike besture forseer om in hul bouregulasies voorsiening te maak daarvoor dat sekere gedeeltes van geboue woonstelle moet bevat nie. Dit is natuurlik ’n goeie gedagte wat ons behoort verder te voer. Dit is vir my net verstandig. Ons moet die mense na die middestad terugbring. Ons moet in boukomplekse ruimte laat vir, sê maar, drie vloere van woonstelle sodat ons weer mense in die stad sal hê.

Wat die verskaffing van behuising deur werkgewers betref, is daar reeds ’n klein toegewing in hierdie verband gedoen: 50% van ’n bedrag tot R4 000 is aftrekbaar vir doeleindes van die inkomstebelasting van werkgewers wat behuising verskaf. Die oorbly-wende bedrag kan dan natuurlik oor vyf jaar afgeskryf word.

Die agb. lid het ook die kwessie van oor-bewoning geopper. Hy wil hê dat ons ’n heffing moet plaas op die bywoners in oorbe-woonde behuising of dat ons hulle moet belas. Ek glo nie ons kan in dié opsig veel vermag nie want dit is die armstes onder die armes wat bywoners is. Ek glo nie ons sal veel uit hulle kry as ons ’n heffinkie op hulle plaas nie. Dan kan ons ook nog van Staatswee daarvan beskuldig word dat ons oorbe-woning aanmoedig om munt daaruit te slaan.

Ek meen die agb. lid het ook die kwessie van die hersiening van die huurgeld van ou skemas geopper. Dit is ’n saak waarna ek so ’n bietjie sal moet kyk. Die departement het dit al ’n slag oorweeg. Dit is egter nie so maklik om dit in te faseer nie, want daar is gewoonlik ’n geweldige bohaai selfs wanneer daar net ’n klein huurverhoginkie ingestel word. Daarmee moet ons rekening hou.

Dan het die agb. lid gesê ons moet meer hulp verleen aan behuisingsnutsmaatskap-pye. Die agb. lid vir Seepunt het ook daarna verwys. I am all for it. Dit is een van my babatjies wat ek graag wil „nurse”. Ek dink ons het glad te min van hierdie liggame in Suid-Afrika. Hulle kan ’n geweldige bydrae lewer en, wat meer is, ons kan hulle help, omdat hulle nie profyte maak nie—en dié wat hulle maak, ploeg hulle weer terug. Ons gaan dus uit ons pad uit om hierdie behuisingsnutsmaatskappye van die grond af te kry, en ons sal in toenemende mate hulle kan help met advies, tegniese advies, en natuurlik deur vir hulle infrastrukture en persele te skep sodat hulle van die grond af kan kom. Dit geld veral die nuwes. Nou is dit egter ook so dat ek nie grond vir hulle kan onteien nie; dit sal nie reg wees nie. Die departement en plaaslike owerhede kan wel grond onteien, en dan kan hulle dit aan die nutsmaatskappye oordra. Meneer, ek kan nou nie ingaan op al die aspekte wat die agb. lid genoem het nie, maar ek meen ek het darem ’n hele paar van hulle in die gouig-heid behandel. Dit was ’n baie voortreflike toespraak wat die agb. lid vir Vasco gehou het.

Ek kom nou by die toespraak van die agb. lid vir Bellville. Ek het ’n paar antwoorde aan die agb. lid vir Bellville gegee, maar hy het nog drie aanbevelings gemaak. In die eerste plek het hy aan die hand gedoen dat leningsmagte aan die Nasionale Behuisings-kommissie gegee moet word. Dit is ’n saak wat ons self al by die Tesourie bepleit het. Tot dusver wou hulle nog nie daartoe in-gestem het nie. Hulle weet beter wat die algemene en die totale belang van Suid-Afrika is, en ons moet maar hulle reëling in hierdie verband aanvaar.

Die agb. lid het ook die mening uitge-spreek dat die departement onthef moet word van die las ten opsigte van die lening van R150 miljoen wat ons drie of vier jaar gelede gekry het van ’n konsortium maatskappye. Ons is reeds besig om daaroor met die Tesourie te onderhandel. Reeds vanjaar het ons uitstel gekry ten opsigte van die kapitaal en rente wat ons moes terugbetaal. Ons hoop dat ons nog daarin sal slaag om uitein-delik uit hierdie verpligting weg te kom.

’n Ander aanbeveling wat die agb. lid gemaak het, is dat ons nie rente op die kapitaal wat ons van die Tesourie kry, moet betaal nie. Ek stem met hom saam. Vanjaar het ons dit werklik reggekry; vanjaar betaal ons nie rente nie. Maar, Meneer, dit beteken natuurlik nie dat ons meer geld kry nie, want die feit dat ons nie rente betaal nie word in aanmerking geneem by die bewilliging wat ons van die Tesourie kry. Die beginsel is egter aanvaar.

I should now like to turn to the hon. member for Umbilo. As the hon. member is aware, some of the worst slums and squatter conditions were to be found in those areas which he mentioned. The clearing up of those conditions required a tremendous amount of time, capital and effort. The areas had to be completely replanned, and new services had to be provided. To achieve this the authorities were obliged to acquire all the properties in the areas concerned. The aforementioned steps have already been completed, except in the case of Cato Manor where, on account of its reproclamation as an Indian group area, the replanning, which had already been finalized, had to be revised to cater for the particular needs of the Indian community. Land in Block AK, worth millions of rand, has already been marketed and several sites have been sold to private developers. In Mangrove Park and Umgeni Park almost all the sites have already been sold. The properties sold in this manner are rateable, and therefore provide additional revenue for the City Council of Durban.

Die agb. lid vir Langlaagte het verwys na die onwettige indringing van Indiërs en die wyse waarop hulle uitgebuit word deur eienaars wat plekke onwettig aan hulle verhuur. Ek sal hom môre daaroor antwoord, as die liewe Here my spaar. Ek sal dan ook antwoord op die kwessie van Mayfair-Oos.

In verband met Crown Gardens wil ek die volgende antwoord aan die agb. lid verstrek: Ons het aan die einde van verlede jaar ’n aansoek by die stadsraad ingedien vir die onderverdeling van huise en die verslapping van bouregulasies ten opsigte van brand-mure. Aansoeke vir projektewysigings is tegelykertyd by die Provinsie ingedien. In beide gevalle het ons nog nie uitsluitsel gekry nie. Intussen is tenders aanvaar vir die voorsiening van aparte dienste aan die verskillende eiendomme. Dit is waar ons op die oomblik in die geval van Crown Gardens staan.

Wat dorpsontwikkeling betref, kan ek aan die agb. lid sê dat, nadat die Fouché-kommissie van ondersoek na behuisingsaan-geleenthede in 1976 lang vertragings met die finalisering van dorpstigtingaansoeke geldentifiseer het as een van die redes vir die styging in huispryse, die kommissie ’n groot aantal aanbevelings gemaak het, waarvan die meeste reeds aanvaar en uitgevoer is. Hierdie aanbevelings het onder andere die volgende behels: Die registrasie van dorpstigters; die beperking van dorpstigtingsterreine tot diegene wat dit werklik kan hanteer; die uitskakeling van vertragings met kommen-taarlewering deur Staatsdepartemente en-instansies; die uitskakeling van vertragings met moontlike paaienetwerke, soos byvoor-beeld in die PWV-netwerk; die stroombelyning van prosedures en die uitskakeling van rompslomp, wat baie fasette insluit. Om te verseker dat hierdie probleemop ’n deurlopende basis aandag geniet, het die kommissie in 1978 ’n Adviserende Komitee vir Behuisingsaangeleenthede en ’n Behuisings-adviesraad in die lewe geroep. Nou kry die aangeleentheid deurlopend aandag. As ’n bewys dat dorpstigting nou baie vinniger plaasvind, kan ek meld dat die Departement van Gemeenskapsontwikkeling, wat oor die jare heen talie dorpe gestig het, ongeveer 4 tot 5 jaar gelede tot 5 jaar gesukkel het om ’n dorp gestig te kry, terwyl dit tans dikwels gebeur dat ’n dorp binne ’n jaar na aansoek van die dorpsgebied geproklameer word. Ek dink dit behoort aan die agb. lid te toon dat ons darem ook op hierdie gebied besig is om te vorder.

Die agb. lid vir Valsbaai het ’n paar aan-geleenthede genoem, waarop ek reeds geantwoord het. Ek het reeds geantwoord op die kwessie van ’n prestige-woonbuurt vir Kleurlinge. Op die kwessie van die ombudsman is reeds deur die agb. Adjunk-minister geantwoord. Die vraag oor die Louw-komitee is ook reeds beantwoord. Met die kwessie van onwettige okkupasie sal ek more handel.

Dan is daar nog een of twee aangeleent-hede wat ek graag wil behandel. Die eerste het te doen met Laingsburg, wat die agb. lid namens die agb. lid vir Beaufort-Wes geop-per het. Hierdie departement het met sy aksie in hierdie hele heropbouprogram in die geval van Laingsburg prysenswaardige sukses behaal. Ek wil nie vanaand die hele aangeleentheid bespreek nie, maar ek meen dat ons manne in hierdie geval eenvoudig wonderlike werk in die kortste tydbestek verrig het. Slegs 21 wonings in Laingsburg is nie deur die vloed daar noemenswaardig beskadig nie. Met die nouste samewerking van die ander instansies wat daarby betrokke was, het ons die hele Laingsburg herbeplan. ’n Nuwe boulyn is vasgelê, en die oprigting van nuwe strukture onder die boulyn sal verbied word. Alle beskikbare, onbeboude persele word deur die departement bekom, en word gekonsolideer en in kleiner maar nogtans aanvaarbare groottes heronderverdeel. Waar geboue herstel kan word, is leiding aan die eienaars gegee oor hoe daar te werk gegaan moet word. Twee nuwe dorpsge-biede is beplan en voorlopig is erwe uitgepen. Die beplanning van dienste het ook ver gevorder. Daar is met alle betrokkenes onderhandel om hulle behuisingsbehoeftes te bepaal. Die kontrakteur wat aangestel is om die puin op te ruim se werk is so te sê afgehandel, behalwe in die geval van die ou begraafplaas. Die tender het R600 000 beloop. Laingsburg is intussen met 154 tyde-like huise voorsien, vir diegene wat sodanige huisvesting benodig. Tenders vir die oprigting van 160 nuwe wonings te Laingsburg word in Oktober vanjaar uitgestuur, en in die kort tydperk van 9 maande is die opruiming van die puin en die herbeplanning van die dorp voltooi, terwyl die eerste nuwe huise binne enkele maande sal begin verrys. Dit dan, Meneer, ten opsigte van die mooi werk wat ons departement op Laingsburg gedoen het.

Dan het die agb. lid gepraat van die reg wat administrasierade het om permitte toe te ken vir Swartes om in Blanke gebiede te woon. Sover ons weet, word slegs Swart diplomate en Swart verteenwoordigers van ander Regerings in Blanke gebiede toege-laat, tesame met bona fide-bediendes, wat op plase of in stadsgebiede by huise werk. Daar is koördinasie; die twee departemente raadpleeg mekaar oor en weer wanneer sulke permitte uitgereik moet word.

Die agb. lid het ’n baie interessante artikel aangehaal uit Tegniek, asook ’n ope brief. Ongelukkig het ek nie die tyd gehad om my aandag behoorlik daaraan te gee nie, maar ek sal die departement vra om daarna te kyk en dit aan my te gee. Ek sal my aandag dan daaraan gee. Indien nodig, sal ek dan ’n skriftelike antwoord aan die agb. lid daaroor gee.

Die agb. lid vir Hillbrow het ’n paar oor-drewe stellings hier gemaak, maar ons ken hom so. Hy het gesê: „The position is chaotic”. Meneer, ek weet nie waar die posisie nou so „chaotic” geword het nie. Behalwe vir die klein agterstand in Wit behuising, is die toestand ten opsigte van Kleurling-en Indiërbehuising glad nie sleg nie. Dit is wel so dat ons ’n groot agterstand het ten opsigte van Swart behuising. Dit is ’n nuwe aspek. Swart behuising ressorteer vanaf die einde van 1979 onder hierdie departement.

Hoekom plaas u nie alles onder een hoof nie?

Ons is mos nou al halfpad daarmee, maar die strategie en die prioriteite ten opsigte van Swart behuising word deur die Departement van Samewerking en Ontwikkeling bepaal. Hulle bepaal die prioriteite en die behoeftes. Dan voer ons die werk uit, en so ver as wat daar fondse van die Nasionale Behuisingskommissie moet kom, gee ons die fondse.

Die agb. lid het ook gepraat van ’n „lack of planning and a lack of funds”. Ek dink ek het hom reeds ’n antwoord daarop gegee. Hy het ook gepraat van belastingtoegewings en huurbeheer. Oor huurbeheer het ek reeds gepraat. Dan het die agb. lid ’n aanbeveling gemaak ten opsigte van adviesburo’s. Ek sal die departement op die aangeleentheid laat ingaan, en later uitsluitsel hieroor gee.

Wat betref die kwessie van subsidies, het die agb. lid vir Seepunt ’n hele klomp voorstelle gemaak. Ek kan onmoontlik in hierdie debat vanaand op almal antwoord. Ek het reeds in die algemeen oor ’n hele paar van hulle geantwoord. Baie van die voorstelle wat die agb. lede vir Seepunt en Hillbrow gemaak het, kom neer op subsidies, nie net ten opsigte van die individu en ten opsigte van die minder gegoedes nie, maar ook ten opsigte van die privaatsektor. Hierdie departement betaal reeds meer as R60 miljoen ’n jaar aan subsidies. Uit ’n bedrag van R300 miljoen wat ek vanjaar kry, gaan R60 miljoen reeds aan subsidies. Ons betaal dus subsidies. Daarbenewens wil ek agb. lede daarop wys dat die rente wat ons moet betaal op die kapitaal waarvan die agb. lid vir Bellville gepraat het, reeds R80 miljoen per jaar beloop. Nou vra die agb. lid dat ons nog meer aan subsidies moet betaal. Meneer, ’n 10%-subsidie op R1 miljoen beteken alreeds R100 000 per jaar, en dit beteken ’n verdubbeling van die belegging binne ongeveer 8 jaar. Subsidies aan die privaatsektor is ’n bodemlose put; daar is geen terugvloeiing van kapitaal, soos in die geval van die Nasionale Behuisingsfonds nie. Die Nasionale Behuisingsfonds is ’n wentelfonds, en daarom is subsidies wat hier ingaan nie ’n bodemlose put nie. Hierdie wentelfonds, hierdie Nasionale Behuisingsfonds, is ’n trotse bate wat ons vandag het. Ons moet dit beskerm en bewaar, om te verhoed dat dit afgetakel word. Daardie fonds se bates beloop reeds R1,7 miljard, en ons kry nou reeds uit daardie wentelfonds R50 miljoen per jaar, wat ons in behuising kan terugploeg. As ek dit nou gesê het en my so sterk uitgelaat het, dan bedoel ek nie daarmee dat ek daarmee alle subsidies van die tafel probeer afvee nie; ons sal definitief na sekere dinge moet kyk. Ons sal insentiewe aan die privaatsektor en die bougenootskappe moet gee, anders sal hulle uit die aard van die saak nie belang stel in laekostebehuising nie. Niemand in hierdie wêreld wat besigheid doen en wat ’n profyt wil maak, gaan verliese ly nie. Ons sal hierdie mense ’n geleent-heid moet gee om ’n aandeel te neem. As ons dit egter doen op die basis van subsidies alleen, dan gaan ons ’n treurige pad op. Daarom, alhoewel ek nie subsidies summier van die tafel verwyder nie, is dit so dat ons versigtig moet optree wanneer ons hieraan dink.

Ek wil net iets aan die agb. lid vir Durban-Punt sê. Ek het reeds na sekere aspekte rakende huurbeheer verwys.

As regards the question of Marlborough Court, this was the subject of a Supreme Court decision, with which neither I nor the Government can interfere.

I asked you for a ruling on your interpretation of a certificate of need for removing tenants. I still have not had a letter.

Dan moet ons maar sorg dat daar ’n antwoord kom. Ek sal daarvan ’n aantekening laat maak.

Dan wil ek ook verwys na Cato Manor. Die Indiërs het kom smeek, net soos in die geval van Page View. Hulle het gesê: „Gee dit vir ons terug; ons sal nooit weer vir julle iets vra nie. Gee dit net aan ons terug.” Meneer, dit was die vieslikste slum in Suid-Afrika. Dit was nie die Indiërs se grond nie. Hulle het dit ook nie bewoon nie. Hulle het net daar Swart mense laat woon. [Tussenwerpsels.] Uiteindelik het ons Cato Manor aan hulle teruggegee. Ek was toe Adjunk-Minister van Beplanning. Hulle het aan ons gesê: „Gee net die plek aan ons. Julle hoef nie ’n sent hierin te steek nie. Ons sal dit met ons eie kapitaal ontwikkel, as ’n hoëge-haltewoonbuurt vir Indiërs.” Nou lê die plek, en nou gebeur daar niks. Hulle vra almal grond vir ontwikkeling en vir erwe, maar Cato Manor lê daar. Dit is na aan die stad, maar hulle doen niks nie. Nee, Meneer; hulle wil hê die Stadsraad van Durban moet dit vir hulle doen, en hulle wil hê die departement moet dit doen. Hulle sal lank wag vir my om daar geld vir ontwikkeling in te steek.

Mnr. die Voorsitter, op hierdie hoogtepunt, ná die Minister se antwoord, wil ek graag die onderwerp so ’n bietjie meer toespits op ’n plaaslike aangeleentheid, naamlik die gebiede Mayfair, Vrededorp en Page View, wat in my kiesafdeling geleë is. Voordat ek met hierdie betrokke gebiede handel, wil ek in die eerste plek aan die agb. Minister en die agb. Adjunk-minister baie dankie sê vir die feit dat hulle onlangs, so twee maande gelede, daar in my wêreld kom besoek aflê het. Waar die Minister netnou vir die agb. lid vir Germiston belowe het dat hy daardie geweste ook sal gaan besoek, wil ek nou by voorbaat aan die agb. lid vir Germiston sê dat hy gewis kan weet dat die Minister sal kom, en dat hy daardie besoek die moeite werd sal maak. Dit was ons ervaring gewees dat die Minister en die Adjunk-minister op ’n baie opregte wyse hulle belangstelling in die plaaslike probleme van die gemeenskap daar kom toon het. Hulle het letterlik in die strate kom loop en by mense aangeklop om op die hoogte te kom van die probleme wat ons in daardie spesifieke gebied ervaar. Ek wil daarvoor baie dankie sê, en die agb. Minister bedank vir daardie demonstrasie van menslikheid en van werklike belangstelling wat daardeur van hom en die agb. Adjunk-minister uitgegaan het. Dit het uiteraard, spesifiek met betrekking tot ons probleme in Vrededorp, reeds tot bepaalde oplossings gely. Die feit dat daar in die afgelope tyd ’n redelike bespoediging van die bouprogram in daardie gebied was en die feit dat die Gemeenskapsontwikkelingsraad volgende jaar voortgaan met ’n verdere 50 huise in daardie gebied, is alles ’n verligting van ons behoefte om die gebied van Vrededorp heropgebou en gerestoureer te kry, om sodoende die ou inwoners van Vrededorp as ’t ware weer daar gevestig te kry. Ek sê dus, ook namens die gemeenskappe daar plaaslik, baie dankie vir die besoek wat daar gebring is en die belangstelling wat die Minister en die Adjunk-minister in daardie gebied getoon het.

Mag ek net ten opsigte van Vrededorp die enkele versoek rig dat dit miskien goed sou wees as daar vorentoe weer gekyk word na die rehabilitering van die bestaande wonings in dié gebied. Ek weet die departement het al in die verlede aandag gegee aan hierdie probleem, maar ek dink dit is nodig dat daar weer in hierdie verband ’n poging aangewend sal word. Ons sal van die plaaslike gemeenskap se kant ook ’n poging aanwend om met die departement saam te werk om die gemeenskap self te kry om aan ’n rehabi-litasiepoging mee te doen. Dan is dit ook nodig dat ons weer eens ’n beroep op die private sektor daar sal doen om die leë standplase wat daar is, te help ontwikkel, sodat ons vestiging op ’n breë vlak in die Vrededorp-gebied kan kry.

Ten opsigte van die Mayfair-gebied, wat ook in my kiesafdeling geleë is, wil ek graag die volgende opmerkings maak: Ons het oor ’n lang tydperk bepaalde probleme in die Mayfair-gebied ervaar, wat hoofsaaklik saamhang met die onwettige bewoning deur Indiërs van die Blanke woongebied van Mayfair. Hierdie probleemhet veral oor die laaste jaar ge-eskaleer, in so ’n mate dat dit ’n gespanne atmosfeer in die gemeenskap daar geskep het. Ons het die Minister op hoogte gehou van die probleemdaar, en ek dink hy is net so vertroud daarmee as wat ek is, indien nie beter nie. Hierdie gespanne atmosfeer was beslis nie heilsaam vir die plaaslike Blanke gemeenskap daar nie, en ek dink dit was ook nie heilsaam vir die Indiër-gemeenskap nie. Onder die Blankes het dit onsekerheid laat ontstaan, en as gevolg van die onsekerheid het sommige mense begin om kragdadig op te tree, en te pleit vir kragdadige optrede, om die Indiërs daar uitgesit te kry. Ander is vanweë die onsekerheid huiwerig om, byvoorbeeld, restourasiewerk aan hulle eie eiendomme te verrig, want hulle sê: „Dit help nie dat ons nou restoureer nie; dalk word die eiendomme oor ’n tyd ons in elk geval ontneem.” ’n Derde groep het in elk geval reeds die gebied verlaat en elders ’n heenkome gaan soek, omdat daardie onsekerheid daar bestaan. Dit het noodwendig ’n mate van verval, of agteruitgang, vir die plaaslike gemeenskap beteken, in terme van die skool, die kerke, en dies meer.

Meneer, dit het op die Indiërgemeenskap ook ’n bepaalde effek gehad. Daar is by die Indiërgemeenskap ’n behoefte aan ’n alternatiewe woonbuurt vir Lenasia. Hulle versprei huileself op die oomblik op ’n redelike basis ook in ander woonbuurte in die stad, by wyse van hierdie onwettige bewoning. Dit lok natuurlik weerstand uit by die Blanke gemeenskap, wat nie heilsaam is vir goeie verhoudinge tussen die Blanke en Indiërge-meenskappe in die geheel in Johannesburg nie.

Nadat ek vir ’n tydperk van min of meer 2 jaar intensief met hierdie problemsaamge-leef het en gekyk het na alle hoeke en kante daarvan, meen ek dat daar uit die aard van die saak verskillende oplossings is wat ons daarvoor kan kry. Hier sluit ek my aan by ander gedagtes wat vroeër vanmiddag in hierdie Komitee uitgespreek is. Maar, Meneer, ek dink die mees standhoudende oplossing wat ons vir hierdie probleemvan die Indiërs in Johannesburg kan kry, is ’n Indiërwoonbuurt in Johannesburg. Ek dink die daarstelling daarvan kan inderdaad vir ons die mees standhoudende oplossing verseker, vir byde die Blanke gemeenskap en die Indiërgemeenskap, want dit kan lei tot ’n vreedsame oplossing. Meneer, ek het die rekords en ek kan getuig daarvan; ons Blanke gemeenskap streef inderdaad net soveel na ’n vreedsame oplossing vir hierdie probleem. Hulle soek ook nie venyn en haat wat dit betref nie. Soos ek gesê het, meen ek dat die beste en mees standhoudende oplossing hiervoor juis langs hierdie weg lê, en om daar-deur ook ’n billike toepassing van die Groepsgebiedewet te kry—waarop ek net-nou sal terugkom.

In hierdie situasie is daar iets wat ek graag ten aanhore van die Opposisie wil sê. In die situasie wat ons daar in Mayfair ervaar, het ons die beste bewys dat die beleid van die Nasionale Party met betrekking tot die ver-sekering van afsonderlike woongebiede vir verskillende gemeenskappe in Suid-Afrika korrek is. Ons het daar die beste bewys van die potensiaal vir konflik wat daar kan bestaan, en ek daag enige lid van die Opposisie uit om saam met my in daardie gemeenskap te gaan rondbeweeg. Ek dink hierdie maat-reël van afsonderlike woongebiede is vir ons ’n noodsaaklike maatreël om konflik te voorkom op Suid-Afrika se pad vorentoe met betrekking tot woongebiede.

Ek dink dit is betekenisvol om daarop te let—en ek sê dit weer ten aanhore van die Opposisie—dat die Indiërgemeenskap op sigself geen begeerte het om in Blanke gebied in te trek nie. Dat dit wel op hierdie oomblik gebeur, is in groot mate ongelukkig, meen ek, alhoewel daar natuurlik die moeilikheidmakers is. Die probleemdaar spruit basies uit die behoefte aan ’n altema-tiewe woonbuurt vir Lenasia, en dit word ongelukkig uitgebuit, soos die agb. lid vir Langlaagte vroeër uitgewys het.

Daar is werklik nie ’n substansiële deel van die Indiërgemeenskap wat ’n behoefte daaraan het om huileself in Blanke gebied te gaan tuismaak nie. Sover my kennis strek, is daar, in die getuienis wat voor die Presi-dentsraad afgelê is met betrekking tot Page View, geen getuienis waarin daardie versoek aan die Presidentsraad vervat is nie. Ook in my raadpleging met die verteenwoordigers van daardie Indiërgemeenskap, het ek nog nooit daardie behoefte uitgespreek gekry nie. Dit kan ek met groot sekerheid sê.

Meneer, ek dink die oplossing van ’n Indiërwoonbuurt kan die volgende verseker en die volgende voordele inhou: Dit kan eerstens ’n billike toepassing van die Groepsgebiedewet verseker. Ek dink dit was nooit die bedoeling nie, en dit is seker ook nie die bedoeling van die Groepsgebiedewet nie, om teen enige groep te diskrimineer nie, maar ek dink hierdie oplossing kan ’n vreedsame naasbestaan van ons verskillende gemeenskappe in daardie gebied verseker. Daar is ander voorbeelde wat aangehaal kan word om hierdie punt te substansieer. Die agb. Minister het netnou verwys na Durban. Ek gee toe dat sekere probleme daar bestaan, maar selfs in Pretoria is daar ’n Indiër-buurt in die stad. So het Johannesburg ook byvoorbeeld verskillende Kleurlingbuurte. Soos ek sê, dit kan ’n billike toepassing van die Groepsgebiedewet verseker, om die bepaalde probleemwat ons daar het, op te los. Dit is inderdaad die enigste en mees standhoudende oplossing wat ons daar kan verkry. In die tweede plek het dit die voordeel dat dit oor die lang termyn ’n aanvaar-baarheid vir die toepassing van die Groeps-gebiedewet kan verseker, om sodoende te verseker dat hierdie noodsaaklike ordenings-maatreël in die Suid-Afrika van die toekoms staande kan bly, om daardeur ’n billike en vreedsame naasbestaan vir gemeenskappe naas mekaar te vind.

Meneer, ek wil dan graag ten besluite vra of die Minister, wanneer hy weer tot die debat toetree, bereid sal wees om in hierdie stadium vir ons duidelik uit te spel of May-fair ’n Blanke groepsgebied gaan bly. Ek dink dit is belangrik dat ons daardie aanduiding kry. Tweedens wil ons graag weet wat sy houding is ten opsigte van die moont-likheid van ’n Indiërgroepsgebied vir Johannesburg of omstreke. [Tyd verstreke.]

Mr. Chairman, I believe that the hon. the Minister has a major probleem on his hands. It is a probleem which he has inherited. I believe that it is a probleem of omission more than anything else. I believe, however, that he uses a language and a terminology that the common man understands. He also shows a basic knowledge of his subject, and I hope this augurs well for the people of South Africa, because what I would like is to see him putting that knowledge into effect where it is needed, namely in the provision of housing for those who need it.

Sir, I should like to turn for a moment to the hon. the Deputy Minister, if I may. He referred to the question of the family looking after the aged. I should like to remind him, in these days of the high cost of living and spiralling inflation, that there was a time when families used to look after the aged. Today, however, they cannot. There was also a time when the old-age pension was supplementary to people’s living costs. Today it is no longer supplementary; it is the only money they have to live on. This is a probleem that we face today.

I also welcome the Minister’s statement, that one should aim at keeping the aged in their own homes for as long as possible. This is a concept which we support, but which we believe needs much more attention. I should like the hon. the Deputy Minister to give us more definitive ideas of what he has in mind in this respect.

Sir, I am going to deal with a parochial probleem, if I may. The hon. the Minister has said that that is what we are here for, to deal with our parochial problems. I refer specifically to the housing situation at Marburg and Merlewould. I am referring, of course, to the areas that the department is now developing. In this regard I should like to say that I have been associated with this since its very inception, through the local authorities. Notwithstanding the fact that these areas are outside the jurisdiction of the Port Shep-stone borough council we in Port Shepstone have bent over backwards to allow the department to go ahead with this planning. We have become involved in the running of a sewerage scheme, we have become involved in taking part of that sewerage scheme over. Therefore, I believe we have done everything that we possibly could to assist the department to go ahead with this.

I believe tenders will be called for later this year in respect of the Indian housing. In this regard I should like to ask the hon. the Minister to clarify the position as far as Merlewould is concerned. I have been informed that Merlewould would only be sold for development and then again I have been informed that it would be sold for development but that the department was also going to erect houses there. I should like to know what exactly the position is, whether it will be the one or the other or whether it will be both.

Tenders have not been able to be called for because of certain delays. I wish to emphasize that the delays have not been on the side of the department once the green light was given. I believe the delay is due to finance difficulties and also the fault of the contractor. I will refer to the contractor at a later stage. However, this does not alter the position as far as the Coloureds are concerned at this moment in time. When the Transkei became independent there was a certain influx of Coloureds into our area because of the availability of work. However, the probleem was that there was no Coloured area for them to settle in and the only alternative open to them was to move into the Indian area which at that time was already overcrowded. Accommodation was at a premium. Exorbitant rentals are being charged for accommodation that is on a par with or in some cases below that which one would expect in a slum area. This is not an ideal situation for these two groups to live together under these circumstances. Certain of the Coloureds have been given notice to vacate the premises they occupy, however, there is just no other accommodation available to them. This is leading to the build-up of tension between the two groups. This is starting to escalate. What is disturbing is the distinct possibility of open confrontation and possibly violence. Quite a few of the Coloureds living in the area are building contractors. They are in a position to build their own homes if the land is available. Here I want to refer back to what I said earlier when I said that I believed that the delay was partly the fault of the contractor. It appears that a contractor got the contract for services for the first phase. He has now also got the contract for the second phase. Tenders were called for and he tendered the best price. However, on the first phase he was running plus/minus nine months behind schedule. I hope that if the hon. the Minister goes ahead with the second phase, the department will be a bit more vigilant on that contractor’s performance, and, if necessary, invoke the penalty clause which, I believe, was not done in respect of the first phase. This is one of the main problems facing the department right now.

To get back to the Coloured area at Merlewould, the services are all but complete, but the land has not been sold yet because it has not been proclaimed. I believe that the proclaiming of the land will take six to nine months. I think that is the normal period. If tenders are to be called for towards the end of this year, or early next year, it will be another six or nine months before accommodation will be available.

We can develop in the meantime without proclaiming.

Well, I am very pleased to hear that. This is definitely causing frustration because the Coloureds are now building homes for the White community, very nice homes, yet they are precluded from going ahead and building for themselves. I believe we should be a little more patient. It is difficult to put yourself in the position of the Coloured. He does not understand the word patience, because the land is there and the services are there and he wants to get going. Because of the situation that has arisen and because of the shortage of housing, exorbitant rentals are being charged, and I believe that a temporary solution must be sought. I believe the position can be solved at Fynn’s Location which is on the outskirts of Port Shepstone.

I should just like to deal briefly with the history of Fynn’s Location. Queen Victoria gave a certain Mr. Fynn a piece of land for services rendered. Mr. Fynn and his descendants have established themselves in that area and it is commonly referred to as Fynn’s Location. Some of the houses built there are of a fairly high standard, and some of them are not all that good. The Fynn family is agreeable to further developments taking place there. The position is that that piece of land falls under the jurisdiction of the hon. the Minister and is regulated by the Development and Services Board. I believe that permission has been granted for Coloureds to build there and they are prepared to build according to the standards set by the Development and Services Board. I would respectfully suggest that the hon. the Minister looks into this position and allows accommodation to be built there on a pro tem basis according to standards that will be acceptable to the Development and Services Board.

In closing I should like to say that I am grateful to the hon. the Minister and the Director for their visit to Ifafa Beach. I believe this is much appreciated by the people in that area, notwithstanding the fact that they never saw the hon. the Minister.

I proclaimed that beach a Coloured area.

Having visited the area and having seen the difficulties that have arisen, hopefully, the hon. the Minister will make comment that will allay the financial fears of those people who are affected, those people whose properties will be bought.

Mnr. die Voorsitter, die agb. lid vir Suidkus wil vir my voorkom ’n man te wees wat sy kiesafdeling op ’n besondere wyse in hierdie Raad gaan verteenwoordig. Na aanleiding van sy toespraak glo ek gaan daar heelwat dingetjies in sy kiesafdeling plaasvind.

Mnr. die Voorsitter, ek wil my in die eerste instansie wend tot die agb. Minister en sy departement. Ek wil die agb. Minister en sy amptenare gelukwens met hierdie pragtige rasionalisering wat hulle in hulle departement teweeggebring het. Dit was vir my opvallend dat die agb. Minister gedurigdeur aan die spits van daardie span was wat hierdie pragtige werk in daardie departement gedoen het.

Met die uitbreiding van Reigerpark is die rol wat die agb. Minister daar speel om samewerking tussen die verskillende groepe te bewerkstellig dan ook sekerlik die grootste enkele rede waarom daar op hierdie oomblik so fluks met die hele projek gevorgeleder word. Daarvoor wil ek dan ook graag namens my hele kiesafdeling aan die agb. Minister dankie sê. Om die uitbreiding van hierdie Kleurlingdorp deur te voer, sal die agb. Minister moontlik die hulp van sy kollega, die agb. Minister van Binnelandse Aangeleenthede, moet inroep, want ek glo hy gaan probleme hê met die geraassone van Jan Smutslughawe waarbinne so te sê die hele Reigerpark lê. Ek wil dan ook vir die agb. Minister sê dat hy in hierdie verband reeds die steun het van al die Kleurlingleiers in Reigerpark sowel as van die Blankes van Boksburg. Ons is bewus van die nadelige uitwerking van vliegtuiggeraasbesoedeling, maar ons is oortuig daarvan dat hierdie grense hersien kan word, in die lig van die vordering wat in lugvaarttegnologie gemaak is, en ook teen die agtergrond van die geraassone by D. F. Malanlughawe en die ligging van Mitchell’s Plain in vergelyking met die geraassone van Jan Smutslughawe en die ligging van Reigerpark. Mitchell’s Plain lê sowat drie kilometer suid vanaf D. F. Malanlughawe en is geheel en al buite die geraassone, teenoor Reigerpark wat tussen sewe en agt kilometer vanaf Jan Smutslughawe geleë is en geheel en al binne daardie geraassone val.

Ek is ’n leek op die gebied van lugvaart, maar ek wil graag ’n gedagte in die agb. Minister se midde laat. Wanneer hierdie geraassone heroorweeg word, behoort die moontlikheid van landing vanuit die noorde op Jan Smutslughawe op die nuwe aanloop-baan ondersoek te word omdat daar ’n gedagteskool is dat, met die kragtige motore van die moderne vliegtuig dit moontlik is om sonder probleme wind-af te land. So ’n oplossing sal vir Boksburg en vir Reigerpark groot voordele inhou. Die moontlikheid behoort myns insiens ondersoek te word.

Ek wil in hierdie stadium vir die agb. Minister dankie sê dat ons hierdie finale fase van die moontlike uitbreidingsplan van Reigerpark bereik het. Dit het baie jare geduur om sover te kom. Uiteindelik, glo ek, behoort ons bymekaar te kan bring dit wat bymekaar hoort, want daar is nog baie Kleurling-Moslems wat in Actonville gehuisves word wat sekerlik ook nou oorge-skuif kan word. Sou ons daarin slaag om Reigerpark se grense uit te brei, kan ons hulle dalk ook in Reigerpark huisves.

In my kiesafdeling het die HNP die skinderstorie versprei dat hierdie moontlike uitbreiding van Reigerpark se grense verswyg is tot na die verkiesing van 29 April. Daarom wil ek dit graag hier op rekord plaas dat ons reeds hierdie agb. Minister tesame met sy voorganger in Boksburg op besoek gehad het in 1979 en dat hierdie saak verlede jaar deur myself in die Volksraad geopper is. Dit is in die Hansard opgeneem in kolom 6286. Daarom verwerp ek sulke skinderstories van die HNP as maar net nog een van daardie onwaarhede wat hom by die stembus gepootjie het. Dit was egter interessant om te sien hoe hierdie aksie om Reigerpark se grense uitgebrei te kry beide die PFP en die HNP in Boksburg ontmasker het vir wat hulle is. Onmiddellik nadat die advertensie geplaas is dat die departement ’n vergrote Reigerpark gaan oorweeg, het die HNP ’n protesvergadering in Boksburg belê onder die wekroep „Hou Boksburg Blank”. Dit het die PFP in Boksburg so met weersin vervul dat hulle dit oorweeg het om ’n hofbevel te verkry om die vergadering te verbied. Verheel u, Meneer, hierdie groot kampveggeleters vir die vryheid van spraak probeer die HNP se mond snoer wanneer hulle ’n protesvergadering in Boksburg reël. ’n Mens wonder wat sal gebeur as iemand die PFP se Katedraalvergaderings hier in die Kaap sou probeer verhoed het. Snaaks genoeg, daarna kom tree hulle in hierdie Komitee op as pleitbesorgers vir die HNP. [Tussenwerpgeleseis.] Die eerste advertensie oor die voorgestelde uitbreiding van Reigerpark het ook nie die Nasionale Party van Boksburg se goedkeuring weggedra nie. Daarom het ons dit dadelik onder die agb. Minister se aandag gebring. Die advertensie is toe gewysig. Maar dit was verbasend hoe daardie eerste advertensie die ondersteuners van Boksburg se PFP ontstel het. Hulle was van die mense wat die heftigste beswaar gemaak het teen die moontlikheid dat slegs ’n spoorlyn skeiding tussen hulle en die Kleurlinge sou bring. Baie van hulle het dan ook daardie petisie onderteken wat by die departement ingedien moes word.

Ek wil die hoop uitspreek dat die privaat-sektor ook sy deel sal bydra in die ontwikkeling van hierdie Kleurlingdorp. Daarom wil ek die hoop uitspreek dat die myn sal afsien van sy beleid om nie Kleurlinge in diens te neem nie, veral gesien in die lig daarvan dat die reduksiewerke van daardie spesifieke myn reg in die hart van Reigerpark gelee is. Ek kan so ’n beleid nie aanvaar nie, en ek dink die mynwese van Suid-Afrika moet hierdie saak ondersoek. Hulle het net so ’n rol te speel in die bou van gemeenskappe as die staat. Daarom kan ek dit nie aanvaar dat geen Kleurling tans op daardie myn werk-saam is nie. Ons het Kleurlinge daar wat goeie messelaars is, wat goeie verwers is, wat goeie skrynwerkers is. Daar is so baie dinge waarvoor daardie mense in diens geneem kan word, veral in hulle eie dorpsgebied. Daarom wil ek ’n beroep op die mynwese doen dat hulle sal ag gee aan hierdie gemeenskap wat die departement daar probeer vestig.

Voordat ek afsluit, is daar ’n ander saak wat ek graag onder die agb. Adjunk-minister se aandag wil bring. Dit is ’n saak wat ek al vantevore in die Volksraad bepleit het, maar ek glo die probleme wat ons met man-nekragtekort het, het veroorsaak dat hierdie saak ietwat agterweë gelaat is. Ek wil graag versoek dat hierdie departement breedvoerig ondersoek instel na die aantal leë Staatserwe wat deur die jare in ons dorpe onbenut bly lê het. Sulke erwe in Boksburg is onder alle Staatsdepartemente gesirkuleer wat dit moontlik kon benut, daarna is die erwe aan die Stadsraad aangebied of per openbare veiling verkoop. Dit het ons dorp van ’n geweldige las verlos en opnuut ontwikkeling gestimuleer in gebiede wat geneig het om ekonomies agteruit te gaan. Dit het tot dusver ’n addisionele inkomste van sowat R15 000 per jaar aan die stadsraad voorsien in die vorm van eiendomsbelasting asook die beter benutting van al sy dienste. Dit was ’n omvangryke taak wat nie sonder die hulp van die stadsraad verrig kon word nie. Ons sit egter nog met ’n groot aantal provinsiale erwe en eiendomme wat nie benut word nie. Gesien in die lig van die voordeel wat die benutting van hierdie erwe vir Boksburg in-hou, wil ek aan die hand doen dat die agb. Minister die saak verder neem en dat hy die provinsiale owerhede versoek om te kyk of hulle nie nog eiendomme wat hulle in baie dorpe en stede besit, kan benut nie. Omdat die taak te omvangryk vir hierdie departement is, moet die dorps-en stadsrade opdrag gegee word om self ’n lys van sulke eiendomme op te stel en aan hierdie departement en die betrokke provinsiale owerhede voor te lê. Ek glo dat as al die eiendomme wat so onbenut in ons land lê, van die hand gesit word, die agb. Minister se departement en die provinsiale owerhede ’n aardige bedrag sal in wat handig te pas sal kom. ’n Oppervlakkige ondersoek wat ek self in ’n naburige Oosrandse dorp gedoen het, het die volgende aan die lig gebring. Daardie dorp sit met 400 Staatserwe waarvan 280 nog onbenut is. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, vergun my om met my eerste optrede in die Parlement dank en waardering namens myself en ook namens my kiesers aan my voorganger te betuig. Ek glo ek kan sonder vrees van teëspraak sê dat hy deur sy kiesers en kollegas gesien is as ’n baie toegewyde en hardwerkende persoon. Ek wil hom dan ook die beste toewens in die baie belangrike taak wat hy nou verrig as voorsitter van die Be-planningskomitee van die Presidentsraad.

Wanneer ook al die waarde bepaal moet word van eiendomme wat deur die Staat van ’n individu verkry moet word, het ons met ’n baie ernstige saak te doen. Dit is ingewikkelder as ander eiendomstransaksies aangesien die markmeganisme nie intree nie en die transaksie dus nie daaraan getoets kan word nie. Dit is ’n belangrike saak, want daar moet ’n billike balans tussen die regte van die individu en die regte van die Staat gehandhaaf word. Vir die individu gaan dit gepaard met sosiale ontwrigting. Sentimentele waarde waarop daar nie maklik ’n kom-mersiële waarde geplaas kan word nie, speel ook ’n baie belangrike rol. Dat die Staat ten volle bewus is van hierdie twee faktore, naamlik ontwrigting en sentimentele waarde, word bewys deur die bepalings van artikel 12 van die Onteieningswet wat voorsiening maak vir solatium van 10% van die waarde van die betrokke eiendom tot ’n maksimum van R10 000. Ek kan miskien net terloops noem dat dit moontlik ’n gebrek kan wees in die onteieningsprosedure dat hierdie solatium slegs betaal word waar eiendomsreg verkry word en nie waar ’n beperkte reg verkry word nie soos byvoorbeeld in die geval van ’n reg van vruggebruik, wat in baie gevalle byna net so sterk as eiendomsreg kan wees, of ’n ongeregistreerde reg soos byvoorbeeld ’n huurkontrak wat ook baie in-grypend kan wees. ’n Verdere probleemis dat die eienaar dit moeilik vind om objektief te wees oor die waarde van sy eiendom. ’n Mens kan baiemaal ’n boer net so min oortuig dat sy plaas nie die beste in die omge-wing is nie as wat jy sekere van my kollegas kan oortuig dat daar nog ander kiesafdelings behalwe hulle eie is wat ook mooi is nie. Hierin is die rol van die waardeerder dus beslissend. Alhoewel ons in Suid-Afrika ’n hoogs lewenskragtige en ontwikkelde eien-domsbedryf het, het daar tog nog nie ’n sterk eiendomsprofessie ontwikkel nie. Benewens waardeerders aangestel ingevolge die Boedelwet, is daar maar 612 waardeerders wat lede van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Waardeerders is. Verenigings soos Veesa lewer ’n uitstekende diens aan sy lede, maar hulle bly ingestel op ’n diens slegs aan hulle lede. Die individu is nog steeds aangewese op die private waardeerder as sy raadgewer.

Litigasie is nie die antwoord nie. Dit is spanningsvol, tydsaam en baie duur, veral gemeet aan tydsverlies en aan emosionele energieverspilling. As ’n mens kyk na die verslag van die departement waarna die agb. lid vir Valsbaai ook verwys het toe hy gesê het dat die departement sekere waardeerders nie weer moet aanstel nie, en ons kyk na die gevalle wat deur die hof besleg is—ek verwys hier na die Theewaterskloof-gevalle—vind jy dat die Staat wel in ’n geringe mate te hoog met sy aanbiedinge was. As ’n mens egter kyk na die bedrae wat die betrokke eienaars vir hulle eiendomme wou hê, vind jy dat daar gevalle was waar eienaars sover as 180%, 232%, 284% tot 511% uit die kol uit was. As die agb. lid vir Valsbaai dus die Staat se waardeerders kritiseer, hoeveel te meer moet ’n mens nie die waardeerders kritiseer wat die eienaars in daardie gevalle geadviseer het nie? Die eienaars het òf verkeerde advies gekry òf hulle wou nie na hulle eie raadgewers luister nie. As ’n mens kyk na die gevalle waar daar ’n ooreenkoms bereik is, is ’n mens beïndruk met die groot aantal gevalle waar die Staat in die kol was terwyl die betrokke eienaars se eis die uiteindelike bedrag met tot 650% oorskry het. Die aanpassing van die Staat se aanbod in hierdie gevalle was persentasie-gewys baie gering.

Soos ek reeds gesê het, kan die rede hiervoor wees die eensydige siening van die eienaar, maar ’n faktor wat ook ’n rol speel is dat die waardebepaling ’n uiters ingewikkelde berekening is. Normaalweg moet die waardeerder ’n deeglike kennis dra van die wetsbepalings, omgewingsfaktore en ekono-miese faktore. Hierdie faktore kan almal inwerk op die bepaling van die waarde van die eiendom. Dan moet hy ook nog sy indruk-ke—d.w.s. as ons aanvaar dat hy van die regte veronderstellings uitgegaan het—korrek interpreteer.

We can say that the market value of real estate reflects, and is affected by, the interplay of basic forces that motivate the activities of human beings. These forces which produce the variables in real estate market values may be, or shall I say, are often seen very differently by different valuators, depending on background, past experience, and often result in large differences in the end results. In South Africa most authorities refuse during the negotiation stage to disclose any information on how its offer of compensation has been arrived at. Such an attitude impedes any settlement negotiations and often leads to litigation, which as I have shown, is not satisfactory. I have looked at corresponding legislation of other countries and I have found that in Canada in terms of the Ontario Expropriation Act an appraisers’ report on which the offer is based must be served with the offer of compensation. The Act also provides for a board of negotiation “to proceed in a summary and informal manner to negotiate the settlement of compensation”, a procedure which, although the board has no power to make a binding decision, has resulted in practice in nearly all matters being settled out of court. I do not maintain that our authorities are uncooperative or obstructive. My experience is just the opposite. However, for the reasons I have mentioned, owners are often unreasonable and a forum for discussion can do no harm and will in fact save a lot of time and costs on both sides. It is the normal practice of the courts to insist that experts on both sides meet and in the minutes of such meeting they have to record their points of agreement and points of disagreement. That, of course, saves time because no evidence will be led on their points of agreement. May I suggest that if these meetings can be held before litigation starts it may result in a lot of these matters being settled not only out of court but in fact before litigation is instituted.

Mr. Chairman, it is my pleasant task to congratulate the hon. member for Nelspruit on his maiden speech. He chose an interesting and important topic, researched it well and spoke with great authority on it. It remains for me to wish him well in his parliamentary career.

This department is heavily involved in the financing of Black housing and it is thus also involved in attempting to avert a crisis of alarming proportions in Black housing. I use the word “crisis” advisedly. This situation has arisen largely as a result of three factors. The first of these is, of course, the Black population explosion; the second one is the irreversable phenomenon of urbanization; and the third one is the neglect of this field by previous administrations. These three factors have placed a tremendous burden on the present administration. Relieving this burden will be a task worthy of one of the labours of Hercules.

Let us consider the magnitude of this task. According to Profs. Van Rensburg and Sadie the Black population in South Africa is growing at an average of 3% annually. That is one of the highest rates in Africa. At the same time urbanization is taking place so rapidly that the Black urban populations will have increased from 6 million to 28 million by the turn of the century. This will mean that we shall need to provide an extra 3,4 million housing units in the next 19 years. Most of us here this evening will still be around in 19 years time, I hope.

Speak for yourself.

I mean on this planet, not in this House. If we put the cost of these houses at R8 000 each, it will require an amount of R27 000 million to build those houses. At the same time there is an estimated housing shortage of some 430 000 units. The cost of eliminating this particular backlog will be some R200 million. Therefore, we are talking about a total requirement of something like R30 000 million, taken at current cost. However, if one takes into account the inflation rate in the building industry which is currently running at about 2% per month, then the implications become mind-boggling. Let us reduce it to meaningful figures. According to the chairman of the South African Housing Committee, Mr. Piet Moolman, a house costing R39 000 to build today will cost no less than R373 622 in the year 2000. This is an almost ten-fold increase. What the budget will look like at the turn of the century, I leave to hon. members’ imagination. The real significance of inflation becomes apparent when one looks at the figure appropriated for housing this year by this department. This figure is R256 million. If we compare this to last year’s figure which was R231 750 000 and if we take the current inflation rate in the building industry into account which is 2% per month and, therefore, 24% per year, but which I will reduce to 20% per year for the purpose of my argument, we find that in relative terms this department now has some R46 million less to spend on housing during this financial year than it had last year. As someone coming from the Eastern Cape, my interests are focused to a large extent on that area and on my constituency. In the Port Elizabeth townships of the Eastern Cape the backlog in housing is so serious that of an estimated population of 280 000 people some 98 000 are living in self-built shacks under slum conditions. In the Soweto/ Veeplaas township, where some of the worst conditions exist—this township stretches over 115 hectares—there is a total estimated population of 66 000 people, which gives a population of 574 people per hectare. This is six times higher than the official acceptable standard. These 66 000 people draw water from 36 taps. This means that there is one tap for every 360 families, or one tap for every 1 833 people. The absolute minimum standard as laid down by the Department of Health, Welfare and Pensions is one tap for 20 families. This is the probleem we are facing. What about the rest of the Port Elizabeth area? Unless the present rate of construction of 900 houses a year is to be increased—the backlog of housing in 14 000 units—the backlog will increase by 300 units per year. In order to wipe out this backlog in 11 years, the construction rate will have to be increased by 278% to 2 500 units per year. At current cost this would mean R20 million per annum for Port Elizabeth alone. These are frightening figures.

What is the position in the rest of the Eastern Cape? Let us consider just one factor, overcrowding. For low-rise, high-density housing the figure of 100 people per hectare is considered acceptable, but in the 34 worst townships 21 have over 200 people, nine have over 300 people and four have over 400 people. To upgrade these townships will require an additional R540 million immediately. To provide extra housing to eliminate the overcrowding will mean another R200 million and to maintain these standards will mean R28 million a year. The 74 townships which are administered by the Eastern Province Administration Board have, with few exceptions, been described by their technical officer as being little better than disaster areas. One-third of the existing houses in those townships have been classified, and I am going to quote, “having damages or defects very serious and of such a nature that one small step further will lead to total collapse or render the house uninhabitable.”

As member for Albany I want to mention Grahamstown specifically. With a population of some 45 000 there is a 5 000 house backlog. The reason for this is that virtually no houses have been built over the last ten years. There are only 3 000 houses in fair condition and, although 240 houses are being built at the moment, this is totally inadequate. There is going to be a need for something like 15 000 houses by the turn of the century. If these figures tell us anything, then it is that the stubborn insistence on conventional building standards, which up to now has been the policy of this department, will have to go. There appears to be a healthy realization at last that we will have to resort to unconventional methods if the shortfall is to be made up, and future requirements met. This is the first absolute necessity. The second absolute necessity will be to accept the indispensable role which private enterprise is going to have to play in assisting with the financing of housing. Thirdly, the potential of so-called sweatequity, or the necessity of would-be homeowners to provide their own labour in lieu of capital, will have to be exploited. Fourthly, small contractors, preferably but not necessarily Black, will need to be encouraged and fifthly, tax incentives will of necessity have to be provided in order to encourage big corporations to involve themselves to a greater extent than at present. Clearly there will have to be a re-alignment of responsibility as regards the provision of Black housing. If the private sector—and this includes the individual home-owner as well as the employers—can become heavily involved, then the State can be reasonably expected to accept responsibility for the balance.

Mnr. die Voorsitter, die agb. lid vir Albanie het projeksies gemaak wat baie pessimisties is, en ek is bevrees dat as hy verder sou gaan, ons naderhand ’n situasie sou bereik dat ons geen vooruitsigte meer sou hê vir behuising nie. Ek moet sê ons is baie bewus van die behuisingspro-bleme in Oos-Kaapland, in die besonder Port Elizabeth, Albanie en Grahamstad. Daar is verskeie ondersoeke ingestel deur my departement—ek praat hier van die Departement van Samewerking en Ontwikkeling—na behuising veral vir Swartes in daardie gebied. Ons is ernstig bewus van die situasie. Die agb. lid het sekere moontlikhede genoem. Hy het gepraat van die betrokkenheid van die private sektor. Dit is reeds in die Komitee geargumenteer, ook die kwessie van sweetkapitaal ens. Die Viljoen-kommissie is tans besig of het reeds sy verslag uitgebring en dit word tans oorweeg. Ek dink die Minister kan in detail daarop antwoord.

Dit is die eerste keer dat ek in die hoedanigheid van Adjunk-minister van Grond-sake in hierdie Komitee moet optree ten opsigte van hierdie begroting. Ek wil van die geleentheid gebruik maak om aan die agb. Minister baie dankie te sê dat hy die verAlbani troue het om sekere aspekte van sy departe ment aan my toe te vertrou, nl. grondsake. Op sy gewone saaklike, praktiese wyse het hy vir my opdragte gegee en ek voer hierdie opdragte met groot graagte uit. Die same-werking tussen hom en my is in die beste belange van ons taak, hoewel ek eintlik ook aan ’n ander departement verbonde is. Verskeie sprekers het die probleemvan die be-skikbaarheid van grond hier gestel, asook dié van die benutting van grond. Ek wil dadelik vir u sê dat ons in Suid-Afrika vinnig besig is om die posisie te bereik waar ons baie versigtig met grond sal moet werk, veral ten opsigte van die benutting daarvan.

Ek wil dadelik sê dat die besetting van grond deur mense op ’n ongeordende wyse, soos in Nyanga plaasgevind het, ook ’n wan-benutting van grond is. Ons kan nie toelaat dat mense op ’n ongeordende wyse hulself op grond kom vestig nie. Grond in Suid-Afrika, veral in die stedelike gebiede, word ’n baie duur kommoditeit. Ons moet der-halwe met groot erns kyk na hoe ons grond moet ontwikkel. Grond nie net in stedelike gebiede nie, maar ook die ontwikkeling en benutting van grond in Landelike gebiede. Ons moet die aantal wette in ag neem wat op grond betrekking het. Daar is 180 wette, ordonnansies, munisipale verordenings ens. Ons het te doen met ’n gekompliseerde aksie ten opsigte van die verkryging, verwerwing en registrasieproses in verband met grond. In die rasionalisasieproses is die Aktesafde-ling ook na hierdie departement oorgeplaas. Nou kan u begryp dat in ’n ontwikkellende land soos Suid-Afrika hoë eise aan die Akteskantoor gestel word ten opsigte van registrasie ingevolge ’n verskeidenheid van wette wat op grond betrekking het. Ek kan vir u enkele statistieke gee: In die tydperk van 12 maande vanaf 1 Junie 1980 tot 31 Mei 1981 is nie minder nie as 864 000 aktes geregistreer. In die maand Oktober 1980 het registrasies ’n hoogtepunt bereik toe ’n totaal van 85 248 aktes geregistreer is. Die minste aktes wat in een maand geregistreer is, was in April toe daar 65 000 aktes geregistreer is. ’n Gemiddeld dus van 75 000 per maand. Op 30 November 1980 was daar ’n agterstand van oor die 40 000 aktes wat op registrasie gewag het, maar danksy die toewyding van amptenare in hierdie departement, die lang ure wat hulle oortyd gewerk het, het ons die agterstand ingehaal en is dit op die oomblik maar 8 400.

’n Tekort aan personeel?

’n Tekort aan personeel. Ek kom nou daarby. In Johannesburg het ons die agterstand afgewerk sodat ons op die oomblik geen agterstand het nie. Ek dink dit is ’n prestasie. As gevolg van die ekonomiese groei in die afgelope tyd kan u begryp dat die Akteskantoor besonder besig was, en het die departement versoek dat daar ’n ondersoek ingestel word oor die kwessie van sy amptenary. In hierdie verband is daar heelwat nuwe poste geskep en ons hoop dat die Kommissie vir Administrasie binnekort sy verslag sal uitbring. Ek is seker ons kan hierdie agterstand wat in die agt verskillende akteskantore in die RSA ontstaan het in die toekoms met groter doeltreffendheid hanteer.

Ek wil nog ’n aspek in verband met die akteskantore noem. Ons het op die oomblik, soos ek reeds gesê het, agt kantore. Ons wil die nodige lof aan die Hoofregistrateur toe-swaai vir die groot taak wat hulle verrig het. Ek is seker dat talie transportbesorgers wat daagliks met die akteskantoor te doen kry, in hierdie sienswyse sal deel. Suid-Afrika is, soos u weet, bekend as een van die lande met een van die beste akteregistrasiestelsels. Ons is baie trots daarop. Ek is bly dat ons nou ’n verbeterde postestruktuur kan aankondig.

May I ask the hon. the Deputy Minister a question?

Ja.

May I ask the hon. the Deputy Minister whether the delays have anything to do with the Sale of Land on Instalments Act, in terms of which every deed of sale will have to be registered in the deeds office?

Ek kan die agb. lid nie ’n direkte antwoord gee nie, maar ek glo dat die Wet wel ’n vertraging van sekere transaksies veroorsaak. Dit is ’n logiese gevolg.

Die agb. lid vir Nelspruit het sy eerste toespraak gehou, waarmee ek hom van harte gelukwens; hy het sekere aspekte van waar-dasie aangehaal wat onder my ressorteer. Waardasie is ’n gekompliseerde aksie wat onder die Raad op Grondbesit ressorteer. Die hoeveelheid werk het in 18 maande verdubbel tot ongeveer 1 400 eiendomme wat gewaardeer moes word. Dit was hoofsaaklik te wyte aan ’n groot persentasie waardasies wat namens die Suid-Afrikaanse Ontwik-kelingstrust gedoen is, wat tans, weens die konsolidasieproses, die grootste koper van grond in Suid-Afrika is. In 1977 het ons ’n komitee aangestel om ondersoek na die doeltreffendheid van waardasie in te stel. Die komitee het met sekere voorstelle na vore gekom. Die komitee het bestaan uit verteenwoordigers van die departement en die private sektor. Hulle het met twee belang-rike aanbevelings gekom, nl. dat daar beter beheer oor waardeerders moet wees en dat ’n registrasie van waardeerders moet plaas-vind om sodoende die beroep van waardeerder beter te orden. [Tyd verstreke.]

Mr. Chairman, I rise to give the hon. Deputy Minister an opportunity to complete his speech.

Baie dankie. ’n Baie belangrike aanbeveling van die komitee is aanvaar, nl. dat ’n databank in-gestel moet word, waar inligting oor vaste-eiendomverkope op rekord geplaas kan word, sodat waardeerders of enige persoon of instansie die feite oor die jongste ver-kooptransaksies kan bekom ten einde die heersende mark te kan bepaal. Soos u weet, koop die Staat teen markpryse. Die Staat moet net soos enige ander instansie die markmeganisme in aanmerking neem wanneer hy waardasies doen. Die waardasie van grond om die markprys te bepaal, is ongelukkig nie ’n eksakte wetenskap nie, daarom is dit noodsaaklik dat daar behoorlike opleiding van waardeerders moet wees. Ons hoop dat die Suid-Afrikaanse Raad van Waardeerders wat by die voorgestelde wet-gewing ingestel sal word, hoë prioriteit aan dié aspek sal gee. Daar kom nog te veel gevalle in Suid-Afrika voor waar waardeerders waardasies op vaste eiendom plaas wat 50% en selfs 100% van mekaar verskil. Ter-wyl die Staat nie daarop ingestel is om by iemand ’n “bargain” te koop nie, wil hy terselfdertyd ook nie te veel betaal nie. Dit is net so oneties. Ons probeer ’n beter waarda-siestelsel ontwikkel.

Die agb. lid vir Valsbaai het na ’n beson-dere geval verwys, nl. die Theewaterskloof-skema. Die agb. lid vir Nelspruit het ook daarna verwys. Dit is ’n klassieke voorbeeld van hoedat waardasies kan verskil en hoedat indiwiduele mense in die proses benadeel kan word. Die Theewaterskloofskema is ’n tragiese geval. Ons is besig om weer daarna te kyk om te sien of ons die mense wat finansieel gely het, kan help. Ek het dit ook goed gedink om, veral wat betref aankope vir die Suid-Afrikaanse Ontwikkelingstrust, ’n nuwe benadering te volg. Dit is om sover as moontlik van plaaslike waardeerders gebruik te maak en om nie waardeerders van elders in te bring nie. Ons het ook ’n tweede stap gedoen wat van besondere belang is. Om in die geval van ’n spesifieke eiendom ’n norm vas te stel, moet transaksies wat reeds in die nabye omgewing plaasgevind het, in ag geneem word, maar nou kom dit voor dat waar ’n mens ’n waardasie wil doen, daar nie noodwendig transaksies in die onmiddellike omgewing plaasgevind het nie. Dan het ons gevind dat as jy iemand van die plaaslike Landboukredietkomitee, wat die grond ken en die verskillende plase in ’n bepaalde distrik kan waardeer, betrek by die waardasie-proses, hy waardevolle hulp aan die benoemde waardeerder kan verleen by die bewerkstelliging van die waardasie. Ons het reeds ’n redelike mate van sukses behaal. Die inskakeling van die mense van Land-boukrediet het groter tevredenheid teweeg gebring, hoewel hulle nog verdere opleiding moet kry.

Ten slotte wil ek nog ’n paar belangrike aspekte noem. Ek het aan die begin van my toespraak gesê dat ek dink grondbenutting word ’n baie belangrike aspek in Suid-Afrika. Die agb. lid vir Boksburg het na Staatsgrond binne stedelike gebiede verwys, wat daar lê en onbenut is. Dit geld ook ten opsigte van grond in damkomgebiede en binne besproeiingsgebiede. Ons het vroeër jare by die uitlê van besproeiingsgebiede, toe mense nog nie trekkers gehad het nie en van trekdiere soos perde, muile en osse gebruik moes maak om die ploeë te trek, gemeenskaplike weiplase in die besproeiings-gebiede geproklameer. In sekere van die besproeiingsgebiede is bv. 125 000 ha gemeenskaplike weiveld. Ons het nou ’n stadium bereik waarin hierdie soort Staats-grond beter benut kan word deur die bestaande plase behoorlik te ontwikkel as weieenhede. Volgende jaar sal ons wetgewing indien om die Minister die nodige magtiging te gee om aan hierdie vereiste te kan voldoen.

In die kort tyd tot my beskikking wil ek ook ’n ander aspek van grondbenutting noem en dit is gevalle van onbenutte Staats-grond binne damkomme. Met verloop van tyd koop ons grond vir ’n dam aan. Die watervlak van die damkom word vasgestel, maar uit die aard van die saak koop jy nie net tot by die bepaalde oppervlak nie, jy koop ook plase rondom die dam uit. In die proses verwerf jy grond wat die Staat nie noodwendig nodig het vir die doeleindes van besproeiing of die opgaar van water nie. Ons het nou die stadium bereik dat ons na hierdie situasie moet kyk. Die meeste van hierdie grond word tans onder huurskemas aan aangrensende boere beskikbaar gestel. Die provinsies beskik ook oor dié soort grond en wend dit aan vir natuurbewaring. Mense wil graag naby die water wees om te ski en so meer. Ons sal die beter landboukundige benutting van hierdie Staatsgrond moet oor-weeg. Ek kan in hierdie stadium nie die ver-sekering gee dat die ondersoek finaal is nie. Ons kyk nog wat die moontlikhede van so ’n ondersoek sal wees, want u sal self begryp dat dit ’n ingewikkelde ondersoek is. Daar is baie instansies by die hele aangeleentheid betrokke. Ons gaan ernstig hierna kyk omdat dit die beleid van die departement is, en in die besonder van die afdeling waarmee ek te doen het, om sover as moontlik grond ekonomies te benut en aan te wend vir die doeleindes wat in die beste belang van die gemeenskap is en ook van die ekonomie van die land in die algemeen.

Mnr. die Voorsitter, ek stem saam met die agb. Adjunk-minister se kommentaar oor die Akteskantoor. Ek onthou watter ophoping daar was toe eiendomstransaksies by ’n vorige geleentheid ook so ’n hoogkonjunk-tuur bereik het. Hierdie keer was die ver tragings nie so lank nie. Nou neem eiendom-transaksies af en ophopings sal seker een van die dae iets van die verlede wees, altans so hoop elke praktiserende prokureur.

Ek wil graag die Minister se aandag vestig op ’n probleemin Port Elizabeth, nl. Sidwell, wat in my kiesafdeling gelee is. Ek weet die agb. Minister ken daardie gebied; hy het tevore al daar besoek afgelê. Ter wille van ander agb. lede sal ek net ’n kort beskrywing van die gebied en sy ligging gee. Die gebied lê noord van die middestad; word aan die suidekant deur ’n klomp fabrieke begrens, die grootste waarvan General Motors is; aan die noordekant word dit insgelyks begrens deur fabrieke, en ook die Algoaparkwoongebied; aan die oostekant is die spoorlyn, die snelweë en die see; en aan die westekant word die gebied ook deur fabrieke begrens. Daar is ongeveer 1 200 wooneenhede in die gebied, waarvan ongeveer 525 deur die departement gebou is en 150 deur die plaaslike owerheid. Die ander 525 is in privaatbesit. Daar is twee primêre skole en twee N.G.-kerkgemeentes. Binne loopafstand van die gebied is nog ’n primêre skool en een van die grootste hoërskole in Kaapland, nl. die Hoërskool Cilliers wat, terloops, die eerste Afrikaansmedium skool in Port Elizabeth was.

Die probleemvan die gebied is dat die woonkomponent daarvan op ’n planlose basis bedreig word deur besigheids-en nywerheidsindringing. Ek wil dadelik sê dat daar myns insiens nie verdere behoefte bestaan aan grond vir nywerhede en besigheids-doeleindes in die gebied nie. Ter stawing van dié stelling kan ek meld dat die departement toevallig verlede jaar ’n opname gemaak het, en dat die opname getoon het dat daar 116 erwe vir besigheidsdoeleindes gesoneer is maar nog nie as sulks ontwikkel is nie. Die agb. lid vir Walmer sal saamstem dat ’n besigheidserf ontwikkel moet word, anders is daar geen behoefte daaraan nie. Daarteenoor is daar 43 erwe wat vir nywer-heidsdoeleindes gesoneer is en wat ook nog nie as sulks ontwikkel is nie. Dit is myns insiens ’n duidelike bewys dat in daardie gebied nie ’n behoefte aan besigheidserwe of erwe wat vir nywerheidsdoeleindes gesoneer is, bestaan nie. Ons weet ook dat daar in Port Elizabeth baie grond beskikbaar is vir nywerheidsuitbreiding. Dit is waar dat daar ongeveer 60 woonerwe is, erwe wat vir woningsdoeleindes gesoneer is en wat nie ontwikkel is nie. Ek wil vir u beleefd ter oor-weging gee dat die redes daarvoor in die eerste plek hoë koste is. Dit is ’n gebied waar mense met lae inkomstes lewe. ’n Ander belangrike faktor waarom daardie woonerwe nie ontwikkel is nie, is juis hierdie nywer-heidsindringing. Ek wil dit aan u stel: Hoe sal u voel as u vandag ’n woonhuis bou en twee jaar later open ’n paneelklopper sy besigheid langs u? Dit is nie iets wat bevorderlik is vir die bou van woonhuise nie.

Die Stadsraad van Port Elizabeth het so lank terug soos 1953 ’n beplanningskema vir daardie gebied aangekondig. Dit het ’n duidelike verdeling tussen die woonkomponent, nywerheidskomponent en die besigheids-komponent voorsien. Waar daar afwykende gebruike was, is die gebruike vir ’n tydperk van 40 jaar, d.w.s. tot die jaar 1993, min of meer 12 jaar vorentoe, toegelaat. In daardie stadium was daar nie, soos tans, die voor-siening dat indien ’n eienaar se grond nadelig geaffekteer word deur hersonering, hy vergoed kan word vir die skade wat hy ly nie. Oor die jare, na 1953, en veral na 1967, het ’n aantal eienaars aansoek gedoen om woonerwe te hersoneer. In ’n stadium toe daar ongeveer 10 aansoeke voor die Stadsraad gedien het, het die destydse LUK van Kaapland, belas met plaaslike bestuur, tans die agb. lid vir Sondagsrivier, ’n vergadering van Stadsraadslede, amptenare en ander belanghebbendes belê, waar die aan-geleentheid bespreek is. Die Stadsraad het weer eens ’n ondersoek deur sy beplanners gelas en in 1976 is ’n verslag uitgebring waarin aanbeveel is dat die woonkomponent behou en versterk moet word, dat die bederf van die woongebied deur nywerheidsindring-ing gestaak moet word en dat stedelike hernuwing op ’n beperkte skaal toegepas moet word. Dit was in 1976. Daardie aanbevelings het die Stadsraad aanvaar en dit is na die provinsie gestuur en ook deur die provinsie aanvaar. Vir die inwoners van Sidwell was dit ’n blye dag; hulle het gedink dit is ’n nuwe era wat oor Sidwell daag. Dit het egter nie gebeur nie. Partikuliere belange het gou weer die planne begin rysmier. Die Stadsraad wat die aanbevelings aanvaar het, het nie sy besluit gehandhaaf nie. So het daar ’n eienaar wie se huis tussen ander goeie huise staan, sy agterplaas gebruik om sy vragmotors te herstel. Die geraas wat veroorsaak is, selfs tot laat in die nag, het natuurlik die inwoners gesteur. Die Stadsraad het egter, behalwe om ’n brief aan die man te skryf, niks gedoen om die regulasies af te dwing nie. In ’n ander geval het ’n slaghuiseienaar aansoek gedoen om sy vragmotors op ’n woon perseel te parkeer. Vroeg in die oggend veroorsaak die vragmotors ook geraas, en die bewoners van die naburige huise het by die stadsraad beswaar aan-geteken teen hierdie besondere aansoek. Die eienaar het toe ’n prokureursfirma opdrag gegee om aan al die beswaarmakers ’n brief te skryf en van elkeen van hulle R2 000 se skadevergoeding te eis vir beweerde laster. Verheel jou, wanneer mense hul regte wil uitoefen, word hulle van laster beskuldig! Die storie wat ek so pas vertel het, is eintlik die verhaal van Sidwell, en nou het Sidwell by die departement om hulp kom aanklop. Die Belastingbetalersver-eniging van Sidwell het die streekskantoor van die departement genader. In Augustus verlede jaar is daar weereens ’n vergadering gehou wat alle belanghebbendes bygewoon het, sekere van die bewoners van Sidwell en sekere amptenare van die stadsraad, en die vergadering is onder die voorsitterskap van die Direkteur-generaal gehou. Op daardie vergadering is daar eenparig besluit dat die gebied bevries moet word, en na die beste van my wete is dit tans nog die posisie. Die stadsraad het gevra vir tyd om gewysigde planne vir Sidwell in te dien. Ek wil egter beleefd aan die hand doen dat die onder-soeke reeds afgehandel is. Al wat dus gedoen moet word, is om by die besluite van 1976 te bly en hulle dan ook uit te voer. Met ander woorde, stadshemuwing moet op ’n beperkte gebied daar toegepas word. Verwaarloosde huise en slum eiendomme moet uitgekoop en opgeruim word—in sommige gevalle sal bestaande huise net verbeter moet word—en nywerheidsindringing moet stopgesit word. Ek wil oor hierdie saak ’n spesiale pleidooi aan die agb. Minister lewer. Oor hierdie vraag voel ek eintlik soos ’n boer wat sy landerye goed bewerk het deur kunsmis en water op die regte tye toe te dien, maar wat moet toesien hoe die lande kort voor oestyd deur ’n plaag bedreig word. In hierdie geval is die plaag nywerheidsindringing. Daar wag op ons ’n ryp oes indien ons die plaag suksesvol kan bestry.

Mnr. die Voorsitter, ek is natuurlik nie vertroud met die spesifieke probleemvan die agb. lid vir Port Elizabeth Noord nie, maar ek hoop die winde van verandering sal deur sy kontrei waai en al die plae wegwaai wat hy daar ondervind.

Net voor ek oor behuising as sodanig gesels, wil ek net melding maak van die klein Kleurlinggroepie in die dorp Greytown. Dit is ’n baie klein gemeenskappie en tot 10 April 1981 het hulle nie ’n groepsgebied van hul eie gehad nie. Hulle was toe baie bly toe daar aangekondig is dat hulle hul eie groepsgebied sou hê, want hulle het gevoel dat die Regering nou wel hul bestaan as ’n groepie daar erken.

Daar is egter twee dinge wat hulle nou begin pla. Toe hulle gesien het watter gebied aan hulle toegeken is, was hulle nie baie tevrede nie. ’n Ander ding wat hulle gepla het, was ’n snaakse sin in ’n brief wat oor die saak gegaan het. Dit het so gelui—

Hierdie twee dinge laat die idee by hulle posvat dat daar moontlik bybedoelings, naamlik hul verskuiwing uit Greytown kan wees. Ek wil die agb. Minister dus vra of hy in die eerste plek die versekering kan gee dat hulle wel in Greytown sal bly. Tweedens, omdat die spesifieke terrein ook nie die goedkeuring van die dorpsraad wegdra nie, kan die agb. Minister miskien weer eens na die terrein kyk, maar hierdie keer in samewerking met die Kleurling-en Blanke gemeenskap?

Die verskil tussen die Regering en die Opposisie se benadering tot behuising is deur agb. lede oorkant hier geskets. Daar is beweer dat die Regering almal in baie mooi huise wil plaas, terwyl die Opposisie almal in krotte of slums wil laat woon. Dit is natuurlik nie so eenvoudig nie. Die Opposisie wens natuurlik ook elkeen ’n paleis toe. Vir elke badkamer wat die Regering die mense in hul huis toewens, wens die Opposisie hulle ook nog ’n stort toe. Ons wil dus altyd vir hulle net ’n bietjie meer gee, maar die saak is te ernstig om ons toe te laat om mekaar met ons droomvoorstelle of wensdenkery te wil oorbie. Ons moet die verskil eintlik op ’n ander gebied gaan soek.

Na my mening is die werklike verskil eintlik ’n tydskaalverskil. Ek dink die Regering is in ’n soort „time-warp” wanneer dit kom by hul benadering tot die verskaffing van behuising. Ons aan hierdie kant van die Raad aanvaar dat die Regering wel ’n prysenswaardige eindtoestand in gedagte het, maar ons bevraagteken die bereiking van die eindtoestand oor die kort termyn. Om dus teen wil en dank met die ou strategie voort te gaan, veroorsaak na ons mening sosiale en ekonomiese probleme oor die kort en medium termyn.

Dit hang net af van wat jy beskou as die „ou strategie”.

Ons besef ook …

Praat u van die Kleurlinge of die Swartes? Van watter groep praat u nou eintlik?

Ek dek basies die hele spektrum. Ek sal egter nog daar uitkom. [Tussenwerpsels.] Ons aan hierdie kant van die Raad besef ook dat die eindtoestand een probleemoplewer, maar dat die werklikhede waarmee ons nou te doen het, ook ’n ander probleemoplewer en dat daar dus twee verskillende strategieë vir die oplossing van die twee probleme moet wees. Wanneer ons dus praat van gekontrolleerde plakkery of sogenaamde selfhelpskemas, praat ons nie van ’n eindtoestand nie. Ons verwys bloot na ’n tipe oorgangsbehuising om mense te help totdat hulle beter behuising kan bekom.

Dié werklikhede word erken deur finansiers, tegniese mense, landboukundiges, ekoloë, ekonome, ingenieurs, beplanners, ens. Met my ondervinding van massabe-huisingskemas, in my professionele hoedanigheid, weet ek dat daar baie van die plaaslike owerhede, asook amptenare in Regeringsdepartemente is wat saamstem dat daar wel na ’n nuwe totale strategie gekyk moet word. Daar is byvoorbeeld die Institute vir Behuisingsbestuur, argitekte, beplanners, ens., wat sê ons moet kyk na ’n alternatiewe strategie.

Ek wil dus aan die agb. Minister ’n aanbod maak.

Wat het jy? Sit dit op die tafel.

Ons aan hierdie kant van die Raad, asook kundiges op baie gebiede, het na vore gekom met baie wel-deurdagte en ernstige pogings of voorstelle waarna daar gekyk moet word, maar waarna die agb. Minister nie wil kyk nie.

Wie sê so?

Die agb. Minister het self so gesê. As die agb. Minister dus van sy onversetlike houding teenoor hierdie voorstelle, veral ten opsigte van beheerde plakkery, sal afsien …

Waar kom jy vandaan, man!

Jy was nie hier gedurende die debat nie.

… sal ons belowe om nie te sê „Wê! Ons het so gesê” nie. Die Regering kan dan die eer daarvoor self inpalm.

Nou wil ek graag net twee punte opper in verband met die Indiërgemeenskap in Natal. Die Groepsgebiedewet beperk die beskik-bare ruimte. Daar is dus meer aanvraag as beskikbare erwe. In daardie beperkte beleggingsveld vind ’n mens dat Indiërsake-manne met baie geld die erwe as ’n belegging opkoop omdat hulle b.v. nie in die sentrale stadsgebied kantoorblokke, ens., met hul beskikbare geld kan oprig nie. Wanneer die departement wel groter gebiede be-skikbaar stel, in samewerking met die plaas-like owerhede, word daar huise daarop opgerig sodat die mense hulself nie kan help nie. Die Indiërgemeenskap is ’n ondernemende gemeenskap. Hulle woel en werskaf oor naweke en help om mekaar om huise te bou. Ek dink daar kan dus met vrug daarna gekyk word om meer erwe beskikbaar te stel, veral vir diegene in die laerinkomste-groepe.

Daar is ’n ander aspek wat daarmee saam-val. Die departement sê hy bou gemeen-skappe en kyk na die kuituur van die mense as sodanig. Ek dink egter nie die massabe-huisingskemas vir Indiërs het nog ooit in aanmerking geneem dat die uitgebreide familie, die „extended family” van tradisionele belang vir daardie mense is nie.

Daar is ook ’n paar punte wat, sover my kennis strek, nog nie in hierdie debat geop-per is nie. Die standaarde van huise wat die departement aanbied, is laer as dié wat die plaaslike owerhede private persone toelaat om te bou. Die private ondernemers wat dus wel huise wil bou, kan nie kompeteer nie omdat die departement …

Hulle kan ’n laer standaard handhaaf.

Daar is ’n verskil tussen die standaarde toegelaat.

Ons standaard is laer as dié van die private sektor.

Ja.

Maar julle sê dan dit is te hoog.

Die standaard van dienste wat vasgelê word, is soms te hoog. In ’n subekonomiese behuisingskema kry ons dikwels strate wat 4,2 meter wyd is, met wye sypaadjies, ens., terwyl daar in die beste Blanke woongebiede soos Kloof en Water-kloof, Hilton, ens., nou straatjies is met smal sypaadjies en stormwaterslote wat met gras beplant is. Ek is baie seker daarvan dat baie mense in behuisingskemas ’n ½-meter se straat sal opoffer vir die gerief van ’n handwasbak in die huis.

Dit bring my by eweredige verspreiding of gelyke huurtariewe. Ek weet daar word nou planne beraam om dit in te stel, maar ek weet daar is ’n klomp plaaslike owerhede wat met die problemsit dat hulle nie aan-gepas het nie. Nou is nuwe skemas egter soveel duurder as ouer skemas dat mense nie van die ou skemas na die nuwe skemas wil trek nie.

Daar is ook die kwessie van die verspreiding in die aanbod van huise deur departementele skemas. Daar word te min van die beter klas huise aangebied en die mense wil dus nie ouer tipe huise, wat ook kleiner is, vir die nuwe skemas verlaat nie. Daar is dus geen opwaartse beweging nie, en die rede daarvoor is dat daar ’n te klein verskil in huisgroote is tussen sekere nuwe skemas en die ou skemas.

Verstaan ek u dan reg? Het u gesê ons bou te min van die beter klas huise?

Ja, in spesifleke areas. Mense bly dus liewer in die ouer goedkoop huise wat lank gelede gebou is en wat huurtariewe het wat gekoppel is aan die boukoste wat destyds gegeid het. [Tyd verstreke.]

Mnr. die Voorsitter, ek wil graag aan die agb. lid vir Greytown sê dat hierdie departement aan my afdoende bewys gelewer het van die feit dat hy altyd bereid is om na goeie advies te luister. Ek het die afgelope week nog voorstelle van ’n kieser oor goedkoopbehuising na die departement deurgestuur. Daardie agb. lid maak voorstelle oor plakkery, maar hy moet net weet dat plakkery deur kenners dwarsoor die wêreld as ongewens bestempel word. Hierdie Regering gaan hom dus nie deur plakkery laat lei nie.

Die agb. lid het ook gepraat van straat-wydtes. Stadsrade in Suid-Afrika het egter die Buro vir Standaarde genader en die Buro vir Standaarde het ’n kode vasgelê waarvolgens die stadsrade hul beplanning doen.

Ek wil nou graag verwys na stadsvernu-wing in die Johannesburgse gebied. Die agb. Minister weet van die probleme wat ons al daar gehad het. So groot was die probleme dat ek in die agb. Raad kritiek teen die huidige agb. Minister se voorganger uitgespreek het oor die stappe wat gedoen is. Daar was drie protesvergaderings in my kiesafdeling en baie misverstande het ontstaan. Ek wil graag by hierdie geleentheid aan die agb. Minister sê dat daardie misverstande nou uit die weg geruim is. Op die oomblik is daar ’n baie goeie verhouding tussen my en die streekverteenwoordiger, mnr. Dirk Ros-souw. Die agb. Minister kan maar vergeet van enige probleme daar, want daar gaan dinge nou goed. [Tussenwerpsels.]

Vanaand wil ek praat van die duisende Kleurlinge en Asiërs wat teenstrydig met die landswette in die middestad van Johannesburg en in Hillbrow ingetrek het en wat wooneenhede—d.w.s. woonhuise en woon-stelle—wat vir Blankes bedoel is, oorgeneem het. Daar is seker ’n goeie 10 000 Kleurlinge en Asiërs wat daar woon.

Waar kry u die syfer?

Ek kry die syfers uit verskillende bronne. Ek het self opnames laat doen en verskeie syfers verkry. Die agb. lid wat nou hieroor raas, sal seker weet dat die agb. Minister self, gedurende die bespreking van die vorige Begrotingspos, as ek reg onthou, daarop gewys het dat daardie agb. lid ou mense wat vroeër in ’n sekere woonstelblok gewoon het, wou laat verwyder.

Hoeveel mense, en wat is u bronne?

Ek het my bronne.

Sal u die bronne aan my beskikbaar stel?

Betwis die agb. lid my syfers?

Nee, maar sal u die bronne aan my beskikbaar stel?

Nou ja, goed!

Orde! Ek dink die agb. lid moet ’n vraag stel. Hy kan nie so aangaan nie.

Strydig met die landswette okkupeer duisende van hierdie mense woonstelle en woonhuise wat vir Wit mense bedoel is. Die posisie vererger omdat Kleurlinge van die Kaap en Indiërs van Natal in steeds groter getalle daar intrek. Dit is ’n situasie wat op konfrontasie met die Regering afstuur, en geen Regering met enige selfrespek kan so ’n opsetlike verbreking van sy landswette verduur nie.

Daar het toe die volgende vraag by my ontstaan: As ’n mens hierdie verskynsel in Johannesburg ontleed, wat vind jy is dit eintlik? Is dit verdringing? Die agb. Eerste Minister het riglyne neergelê om aan te dui wat verdringing is. Hy het gesê die blote teenwoordigheid van anderskleuriges is nie verdringing nie, en ek stem met hom saam daaroor. Wanneer die eiendomlike van die Witman egter geaffekteer word, soos daar in daardie gebied, is dit wel verdringing. Na my mening is dit egter nie net verdringing nie. Dit is inderdaad ook ’n vorm van gesofistikeerde plakkery. Dit is ook ’n geval van die blatante minagting van die landswette. Dit bied ook grootskaalse geleentheid vir eienaars of „landlords” om mense uit te buit. Ek het ernstig oor hierdie saak nagedink. Wat my betref, is hierdie kombinasie van verdringing, plakkery en minagting van wet en orde ’n verskynsel wat genoem word „burgerlike ongehoorsaamheid”.

Die vraag is dan watter invloed dit op die Regering het. Hier moet ons mekaar in die oë kyk en besef dat die Nasionale Party ’n ononderhandelbare beginsel van afsonder-like woonbuurtes het, soos bevestig deur die huidige agb. Eerste Minister, asook die voormalige Eerste Minister. As gevolg hiervan het ons probleme, konfliksituasies wat ontstaan tussen verskillende mense. Ons het kiesers wat ons dit kwalik neem dat dit wel die situasie is. Ek wil aansluit by wat die agb. lid vir Johannesburg-Wes gesê het oor die probleme wat in so ’n mate daaruit voortspruit dat die Nasionale Party selfs gevra word waarom hy nie sy beginsel van afsonderlike woonbuurtes afdwing nie.

Daar bestaan na my mening dringende redes waarom daar opgetree moet word. Daar is verkiesingbeloftes gemaak dat die beginsel van afsonderlike woonbuurtes inderdaad gehandhaaf sal word; dat daar dringende stappe gedoen sal word vir die verwydering van daardie mense en dat stappe ook gedoen sal word om die eienaars te straf. Ek vra dus om optrede op grond van verkiesingsbeloftes wat gemaak is, en ek vra vir die agb. Minister se optrede op grond van ’n versekering wat deur sy voorganger by die Transvaalse Nasionale Party-kongres gegee is dat wetgewing inderdaad in hierdie verband ingedien sal word. Ek vra ook optrede op grond van die Nasionale Party se ononderhandelbare beginsel van afsonderlike woonbuurtes. Die optrede wat ek vra, is dat wetgewing ingedien moet word om die onwettige okkupeerder summier uit sy woonplek te kan sit. Ek vra ook vir strenger stappe teen die eienaars. Die boete wat eienaars opgelê word wat anderskleuriges so strydig met die Groepsgebiedewet huisves, moet drasties vermeerder word of die huurgeld moet verbeurd verklaar word.

My ander voorstel sluit aan by wat die agb. lid vir Langlaagte gesê het, en dit is dat daardie eenhede onder huurbeheer geplaas moet word. Hierdie stappe moet deur die Regering as stappe van hoë prioriteit gesien word. Ek vra die agb. Minister of die nodige stappe nie nog gedurende die huidige sessie gedoen kan word nie.

Ten slotte doen ek ’n beroep op die agb. Minister om hier ’n besliste standpunt in te neem waarin hy opnuut die Nasionale Party se beginsel van afsonderlike woonbuurtes vir daardie gebiede bevestig, waarin hy bevestig dat dit ’n hoë Regeringsprioriteit is om onmiddellik en dringend stappe te doen om wetgewing ingedien te kry, en ook om te verklaar dat dit nie die Regering se plan is om Hillbrow, Jeppe of enige sentrale deel van Johannesburg as ’n groepsgebied vir Indiërs of Kleurlinge te verklaar nie. [Tussenwerpsels.]

Mnr. die Voorsitter, ek glo dat die agb. Minister wel vir die agb. lid vir Jeppe goeie antwoorde sal hê vir die menigvuldige probleme wat hy in sy kies-afdeling het. Ek het gedink ek het baie moeilikhede in Rustenburg, maar ek dink die agb. lid vir Jeppe het baie meer.

Toe die departement op 1 April 1964 tot stand gekom het, was die opdrag van die destydse Eerste Minister die volgende, en ek haal aan—

Dit is dan ook presies waarmee hierdie departement besig is. Ek wil sommer uit die staanspoor twee voorbeelde noem, een wat betrekking het op wooneenhede en die ander wat betrekking het op sentrale sakegebiede. Ek dink dat ’n sprekende voorbeeld van wat gebeur, is die Bloemhofwoonstelle in Distrik Ses, waar daar ’n onhoudbare situasie ontstaan het en daar uiteindelik besluit is dat die perseel ontruim, en die mense herbehuis word. Daar is toe besluit om as ’t ware van die dop van daardie woonstelblok, wat nog bruikbaar was, gebruik te maak deur dit te laat restoureer.

My ander voorbeeld staan in verband met ’n sentrale sakegebied by ons in Rustenburg. Oor baie jare het die residensiële funksie van die sentrale sakegebied oorbenut geraak en het oorbewoning, en dikwels baie swak beplande en swak opgerigte geboue, ver-waarlosing en verval in die hand gewerk. As deel van sy opdrag, soos ek dit ’n rukkie gelede uitgespel het, het die departement dit vir die mense moontlik gemaak om herbe-huis te word en het die departement ook ander akkommodasie vir hul sakepersele verskaf. Die geleenthede is dus geskep vir herbeplanning en die totale hernuwing van die gebied.

Alvorens ek verder gaan, wil ek net graag die agb. Minister, sy Adjunkte en die amptenary baie gelukwens en bedank vir die wyse waarop hulle aandag aan hierdie grootse taak skenk en dit afgehandel kry. Ek sou sekerlik vir hulle nog baie meer kon bedank as Rustenburg ook nog die geld kon kry wat aangevra is vir die goedgekeurde behuisingskemas. As ek egter dankie sê, weet die agb. Minister dat ek dit opreg bedoel. Ek hoop natuurlik dat daar eendag nog wel iets sal bykom.

Dit is baie duidelik dat hierdie departement oor een saak geen onduidelikheid het nie, en dit is dat die verskaffing van behuising as deel van die stadsvernuwingsgedagte en die gedagte van sosio-ekonomiese opheffing een van die belangrikste metodes is om mense gelukkig te maak. Dit is ook vir die departement—en dit is by herhaling uitgespel—baie noodsaaklik dat daar ’n toenemende mate van samewerking moet wees tussen die Staat en die private sektor, wat eintlik hand-aan-hand hierdie sake moet hanteer, want dit is juis die gedagte van samewerking tussen plaaslike owerhede, die Sentrale owerheid, die provinsiale owerhede en die privaatsektor waarin die werklike sukses van die hele poging lê.

Ek wil beweer dat daar niks met die staatsmasjinerie skort nie en dat die verskaffing van behuising en die vemuwing van stedelike en dorpsgebiede met sukses deur-gevoer sal kan word. Soos daar al by herhaling hier uitgewys is, is daar net een beperkende faktor Dit is nie ’n gebrek in die staatsmasjinerie nie, maar lê wel by die be-skikbare fondse wat vir hierdie doel aangewend moet word.

Kom ons kyk na die drie kategorieë van vereistes vir vemuwing. Eerstens sien ons dat koste wel ’n groot faktor is en, tweedens, dat dit ’n baie tydrowende proses is. In die eerste plek het ons te doen met die bevriesing van ’n sekere gebied, wat dan ook gepaard gaan met onteiening. Die geboue in die gebied moet dan gesloop word en die geheel moet dan herbeplan en herontwikkel word. In die tweede plek is daar gebiede waar restourasie en verbeterings die antwoord op die probleemis en, derdens, is daar gebiede waar voorsorgmaatreëls die antwoord bied, soos hier in die Parlements-gebou waar daar voortdurend opknappings-werk gedoen word in ’n poging om te verhoed dat die gebou geleidelik meer en meer beskadig word. In die proses van die ver-nuwing van ’n stadsgebied is daar al by herhaling daarop gewys wat die rol van die privaatsektor behoort te wees. Ek dink een van die sterk dryfvere om die privaatsektor te stimuleer om aktief aan die uitvoering van hierdie taak deel te neem, sal wees die uit-skakeling, sover moontlik, van die rompslomp wat noodwendig met ontwikkeling van hierdie aard gepaard gaan. Rompslomp en administratiewe reëlings neem noodwendig tyd in beslag en kos noodwendig ook geld. Úit ’n idealistiese oogpunt sal die Staat se taak in die proses alleen wees om toe te sien dat vemuwing en herbeplanning op ’n beplande wyse plaasvind om bepaalde ontwik-kelingsdoelwitte te bereik.

Dit bring my weer by die privaatsektor, op wie se skouers ’n groot verantwoordelikheid in hierdie verband rus. Om verskeie redes, wat ek nie nou tyd het om op te noem nie, is dit dikwels die kleinbelegger wat dit nie moontlik vind om in mededinging met groot-beleggers sy deel tot die vemuwingsaksie by te dra nie. Die Staat en die stadsvaders verwelkom natuurlik ontwikkeling van groot omvang deur grootbeleggers. Dit kan ek verstaan. In die proses wil ek egter ’n pleidooi lewer vir die kleinbelegger. In Rustenburg was dít dan ook die persone wat oorspronklik die betrokke grond besit het en wat uiteindelik onteien is. Hulle sou egter graag weer van daardie grond wou bekom om ’n aandeel te kon hê in die vemuwingsproses. Die betrokke beheermaatreëls sal natuurlik vanselfsprekend ook op hulle van toepassing wees, maar ons wil net nie hê dat hulle die geleentheid ontsê word om ook daaraan deel te hê nie.

Op plaaslike owerhede rus daar ’n enorme verantwoordelikheid, nie net om deur hul verteenwoordiging op die staatskomitees, of deur die verskaffing van dienste, hul kant te bring nie, maar ook om toekomstendense te antisipeer sodat hulle sal weet wat om vir die bepaalde streek te wagte te wees. Dit geld natuurlik ook klein munisipaliteite wat in ’n snel ontwikkelende land soos die R.S.A. om ’n bepaalde rede bykans oornag in die kalklig te staan kan kom en vir wie dorpsbeplanning skielik ’n totale nuwe dimensie kan aanneem.

Die begin van die bevolkingsontploffing in die agtiende eeu, tesame met die ongeëwe-naarde verstedelikingsproses gedurende die laat agtiende eeu en vroeë negentiende eeu, het gelei tot toestande wat nie weer mag ontstaan nie. ’n Plaaslike owerheid mag nie, soos in daardie tye, deur die veranderde omstandighede van verstedeliking en die gevolge daarvan, of as gevolg van streeks-ontwikkelingsplanne, onklaar betrap word nie. Plaaslike owerhede en die sentrale owerheid mag nie toelaat dat werkers uitgebuit word soos hulle in die vroeë dae van die industriële revolusie deur nyweraars, spekulante, bouers en grond-en gebou-eienaars uitgebuit is nie. Ek haal aan om aan te dui wat destyds gebeur het—

Dit mag nie weer gebeur nie. [Tyd verstreke.]